Get a site

پایان نامه تأثیرات سلفی‏گری بر بیداری اسلامی و راهکارهای ج.ا.ا.

 پایان نامه رشته فقه و حقوق

دانشگاه باقرالعلوم۷
  نقد و بررسی تأثیرات سلفی‏گری بر بیداری اسلامی و راهکارهای ج.ا.ا.
استاد مشاور: حجهالاسلام و المسلمین دکتر قمی
سید مهدی علیزاده موسوی

(در فایل دانلودی نام نویسنده و استاد راهنما موجود است)

چکیده
سلفی‌گری یکی از مهم‌ترین تهدیدات داخلی جهان اسلام است که به‌ویژه نوع تکفیری آن، تاکنون خسارت‌ها و پیامدهای ناگوار بسیاری را برای جهان اسلام به‌همراه داشته است. از طرف دیگر، در سال‌های اخیر که جهان اسلام مراحل رشد اسلام‌گرایی و بیداری اسلامی را تجربه می‌کند، جریان سلفیه نیز بر فعالیت‌های خود افزوده است و می‌کوشد از فضای موجود بهره‌برداری کرده و جریان بیداری اسلامی را به نفع خود تصدیر کند، که متأسفانه چالش‏هایی را برای جهان اسلام ایجاد کرده است.
در این میان جمهوری اسلامی ایران به‌سبب نقش آفرینی کلیدی و هدایتی در بیداری اسلامی از یک‌سو و وجود اندیشه شیعی از سوی دیگر، کانون اصلی حملات اعتقادی و سیاسی جریان‌های سلفی قرار گرفته است. آنچه این وضعیت را دشوار‌تر می‌کند، تلاش سلفیه برای ایجاد همگرایی با اهل‌سنت در مقابله با نفوذ و تعمیق استراتژی شیعه در جهان اسلام و نهایتاً هدایت بیداری اسلامی است.
پژوهش حاضر برای پاسخ به این پرسش اصلی سامان یافته است که جریان سلفی تکفیری در چه ابعادی بر بیداری اسلامی تأثیرگذار بوده و راهبردها و راهکارهای جمهوری اسلامی ایران در کنترل و خروج از آن چیست؟ با بهره گرفتن از روش مکعب بحران و نظریه پخش، اثبات شده است که سلفی‏گری تکفیری در جهان اسلام بحران ایجاد کرده است و از طرف دیگر با توجه به فضای بیداری اسلامی و مقتضیات آن، توانسته است بر روند و سمت و سوی جریان بیداری اسلامی نیز تأثیرگذار باشد. با این حال جمهوری اسلامی ایران در صورت استفاده هدفمند و هدایت شده از ظرفیت‏های خود می‏تواند در برابر این جریان مقاومت و مقابله کند. شش راهبرد کلان برای مقابله با جریان سلفیه تکفیری قابل طرح است: «هماهنگی و همسویی کلیه فعالیت‌های مرتبط با سلفیه»، «شناسایی ظرفیت‌ها و فعالیت‌های سلفیه در جهان اسلام»، «تبیین مرزهای سلفیه تکفیری و اهل سنت»، «تبیین ماهیت جریان‌های سلفی و خطرات آنها»، «مقابله با شیعه‌هراسی و شیعه‌ستیزی» که خود به دو راهبرد فرعی «معرفی و ترویج شیعه اعتدالی» و «مقابله با جریان‌های افراطی شیعه سنی ستیز» تقسیم شده است و «تقریب میان مذاهب اسلامی».
در ذیل هر یک از راهبردها نیز راهکارهایی برای نیل به راهبردها وجود دارد که در مجموع عبارتند از : «تشکیل ستاد سلفیه»، «تشکیل دفتر مطالعات استراتژیک سلفیه»، «تهیه منشور مرزهای میان سلفیه و اهل سنت»، «تبین تاریخ و تبارشناسی و کارنامه سلفیه»، «نقد عالمانه مبانی و اعتقادات سلفیه و پاسخ به شبهات»، «مدیریت اطلاعات و اخبار»، «تشکیل شورای عالی گسترش معارف شیعه»، «تأسیس شبکه جهانی اهل بیت:»، «تشکیل سمن‏های مشترک با صوفیه و بریلوی‏ها»، تأسیس کرسی‏های شیعه شناسی در مراکز مهم علمی»، «معرفی معارف شیعی به صورت ایجابی»، «استفاده از غیر شیعیان برای دفاع از شیعه»، «تدوین قوانین و تبیین مرزهای میان شیعه اعتدالی و شیعه افراطی»، «تأکید بر شعور تا شور در تبلیغات شیعی»، «تعریف پروژه‏های تحقیقاتی آسیب‏شناسی تقریب»، «ارتباط سازمان دهی شده با علمای اسلامی» و برگزاری اجلاس‏های هدفمند.
فهرست
تقدیر. ۵
چکیده. ۶
مقدمه: طرح تحقیق و چارچوب نظری. ۱۴

  1. بیان مسأله. ۱۴
  2. اهمیت و فایده موضوع. ۱۷
  3. سابقه تحقیق. ۱۹
  4. نوآوری تحقیق. ۲۴
  5. اهداف تحقیق. ۲۵
  6. پرسش اصلی. ۲۵
  7. فرضیه تحقیق. ۲۵
  8. پرسش‌های فرعی. ۲۶
  9. دامنه پژوهش ۲۶
  10. سازماندهی تحقیق. ۲۷

فصل اول: چارچوب نظری و مفاهیم. ۲۸
مقدمه. ۲۹

  1. چارچوب نظری. ۲۹

۱.۱. نظریه بحران (بر اساس مدل هرمن کان). ۳۰
۱.۱.۱. ماهیت بحران. ۳۰
۱.۲. ۱.تأثیرات بحران. ۳۰
۱.۳. ۱. راه‏های کنترل و برون رفت از بحران. ۳۱
۱.۱.۳.۱. رویکرد تصمیم گیری ۳۲
۱.۲. نظریه پخش و تأثیرات سلفی‌گری بر بیداری اسلامی. ۳۳
راهبرد و راهکار. ۳۶

  1. مفاهیم. ۳۹

۲.۱. نقد و بررسی مفهوم سلف ۳۹
۲.۱.۱. معنای لغوی ۴۰
۲.۱.۲. معنای اصطلاحی. ۴۱
۲.۲. نقد و بررسی حدیث خیره و مشروعیت سلف ۴۲
۲.۳. سلفی‏گری (السلفیه) ۴۳
۲.۴. نقد و بررسی مکتب سلفی‏گری و چالش‏های نظری و تاریخی. ۴۵
۲.۴.۱. بررسی پیشینه «سلف» در آیات و روایات ۴۵
۲.۴.۲. ابن‌قیم و مذهب سلفی‏گری ۴۶
۲.۴.۳. نقد و بررسی حدیث خیره و تضاد با واقعیت‏های تاریخی. ۴۸
۲.۴.۴. نکوهش گروهی از پیشینیان. ۵۱
۲.۵. نقد مفهوم سلفی‏گری با توجه به مفهوم پی‌روی ۵۱
۲.۵.۱. پی‌روی کامل در همه عرصه‌های زندگی. ۵۲
۲.۶. اصول گرایی اسلامی. ۵۶
۲.۷. اسلام گرایی. ۵۶
۲.۸. بیداری اسلامی. ۵۷
۲.۸.۱. ابعاد و اهدف بیداری اسلامی. ۶۱
۲.۹. خاستگاه جغرافیایی جریان‌های سلفی و پراکندگی آنها ۶۳
۲.۹.۱. سلفی‏گری شبه قاره ۶۳
۲.۹.۱.۱. نقد و بررسی مکتب دیوبند ۶۸
۲.۹.۱.۲. مقایسه تطبیقی سلفی‌گری شبه قاره و سلفی‌گری وهابی. ۷۱
۲.۹.۱.۳. نقد و بررسی اهل حدیث ۷۳
۲.۱۰. سلفی‌گری مصر. ۷۶
۲.۱۰.۱. اخوان المسلمین در مصر. ۸۶
۲.۱۰.۲. مقایسه تطبیقی سلفی‌گری وهابی و سلفی‌گری مصر. ۸۸
۲.۱۱. سلفی‌گری نجد ۹۰
نتیجه. ۹۱
فصل دوم: ماهیت بحران نقد و بررسی مبانی و جریان شناسی سلفی‏گری ۹۲
مقدمه. ۹۳

  1. مبانی سلفیه. ۹۳

۱.۱. جاهلیت ۹۳
۱.۱.۱. جاهلیت در اندیشه مودودی ۹۴
۱.۱.۲. جاهلیت در اندیشه سید قطب ۱۰۰
۱.۲. توحید ۱۰۲
۱.۲.۱. نقد و بررسی قرائت سلفی وهابی(توحید عبادی) ۱۰۳
۱.۲.۲. قرائت سلفی‌گری مصر از توحید ۱۰۹
۱.۳. جهاد ۱۱۵
۱.۳.۱. قرائت وهابی از جهاد ۱۱۶
۱.۳.۲. جهاد در قرائت سلفی‌گری مصر. ۱۱۶
۱.۴. نقل‌گرایی سلفی. ۱۱۹
۱.۵. مرجعیت سلف(سلف‌گرایی افراطی) ۱۲۱
۱.۶. ظاهر گرایی. ۱۲۲
۱.۷. هستی‌شناسی سلفی‌گری (حس گرایی) ۱۲۳

  1. جریان شناسی سلفی‌گری. ۱۲۴

۲.۱. ریشه‌های انشعاب در جریان‏های سلفی. ۱۲۶
۲.۱.۱. سیاست ۱۲۶

  1. عقاید ۱۳۰

۲.۱.۲. مبانی و عقاید ۱۳۱
۲.۱.۳. ورود اندیشه‌های اعتقادی ـ انقلابی. ۱۳۳
۲.۲. روش ۱۳۴
۲.۳. نقد و بررسی جریان‌های سلفی. ۱۳۴
۲.۳.۱. سلفی‌گری تکفیری ۱۳۵
۲.۳.۲. سلفی‌گری جهادی ۱۳۷
۲.۳.۳. سلفی‌گری تبلیغی. ۱۴۰
۲.۳.۴. سلفی‌گری سیاسی. ۱۴۱
۲.۳.۵. سلفی‌گری اصلاحی (تنویری) ۱۴۲
نتیجه. ۱۴۵
فصل سوم: تأثیرات بحران: نقد و بررسی تأثیرات سلفی‏گری بر بیداری اسلامی. ۱۴۷
مقدمه. ۱۴۸

  1. ارزیابی بحران ۱۴۸

۱.۱. تهدید ۱۵۰
۱.۱.۱. تهدیدات سخت ۱۵۱
۱.۱.۱.۱. حجم تاریخی. ۱۵۲
۱.۱.۱.۲. حجم مکانی. ۱۵۴
۱.۱.۱.۳. حجم آثار وپیامدها ۱۵۵
۱.۱.۲. تهدید نرم ۱۵۷
۱.۲. زمان. ۱۶۲
۱.۳. آگاهی. ۱۶۴

  1. جریان‌های مؤثردر بیداری اسلامی و رابطه آنها با سلفی‏گری. ۱۶۵

۲.۱. اصول گرایی اسلامی. ۱۶۵
۲.۲. جریان سکولار. ۱۶۸
۲.۳. جریان سلفی. ۱۷۰
۲.۳.۱. سلفی‌گری تکفیری ۱۷۲
۲.۳.۲. سلفی‌گری جهادی ۱۷۶
۲.۳.۳ سلفی‌گری تنویری ۱۷۸

  1. تأثیرات جریان‌های سلفی بر بیداری اسلامی ۱۸۰

۳.۱. افکار. ۱۸۳
۳.۱.۱. گسترش قرائت سلفی از بیداری اسلامی. ۱۸۳
۳.۱.۲. گسترش فرهنگ تکفیر و رادیکالیزم ۱۸۸
۳.۱.۳. تغییر کانون علمی به کانون جاهلی. ۱۹۱
۳.۱.۴. گسترش موج اسلام هراسی و اسلام ستیزی ۱۹۳
۳.۱.۵. گسترش موج شیعه هراسی و شیعه ستیزی ۱۹۶
۳.۱.۶. ترویج نظریه احیای خلافت در سایه بیداری اسلامی. ۲۰۱
۳.۲. رفتار. ۲۰۳
۳.۲.۱. رشد خشونت گرایی در جهان اسلام ۲۰۳
۳.۲.۲. ورود نیروهای خارجی به جهان اسلام ۲۰۹
۳.۲.۳. تضعیف اسرائیل ستیزی در جهان اسلام ۲۱۱
۳.۲.۴. سلفیه و ناکام ماندن بیداری اسلامی. ۲۱۳
نتیجه. ۲۱۴
فصل چهارم: کنترل و خروج از بحران: راهبردهای ج.ا.ا در مقابله با سلفی‏گری ۲۱۶
مقدمه. ۲۱۷

  1. روش بررسی ۲۱۸
  2. راهبردها و راهکارهای ج.ا.ا در مقابله با سلفی‏گری. ۲۱۸

۲.۱. راهبردهای مقدماتی و عملیاتی ۲۱۹
۲.۲. گونه‌های راهبرد ۲۲۰
۲.۳. سطوح راهبرد ۲۲۱
راهبرد اول: هماهنگی و همسویی فعالیت‌های مرتبط با سلفیه. ۲۲۱

  1. راهکار: تشکیل ستاد سلفیه. ۲۲۲

۱.۱. کارویژه‏های ستاد سلفیه. ۲۲۳
۱.۲. ماهیت فعالیت ستاد ۲۲۳
۱.۳. ساختار ستاد ۲۲۴
۱.۳.۱. مدیریت ۲۲۴
۱.۳.۲. شورای عالی. ۲۲۴
۱.۳.۳. کمیته‏های تخصصی. ۲۲۴
۱.۳.۴. مدیریت نظارت و پیگیری ۲۲۵
۱.۳.۵ مدیریت اطلاعات و آمار. ۲۲۵
۱.۳.۶. مدیریت هماهنگی. ۲۲۶
۱.۳.۷. مدیریت پژوهش‏های بنیادین و کاربردی(دفتر مطالعات استراتژیک سلفیه) ۲۲۶
راهبرد دوم: شناسایی جامع ظرفیت‌ها و فعالیت‌های سلفیه در جهان اسلام. ۲۲۶

  1. تشکیل دفتر مطالعات استراتژیک سلفیه (دماس) ۲۲۸

۱.۱. اهداف ۲۲۹
۱.۲. مراحل فعالیت ۲۳۰
۱.۳. ساختار تشکیلاتی. ۲۳۱
راهبرد سوم: تبیین مرزهای میان سلفیه تکفیری و اهل سنت. ۲۳۱

  1. راهکار تهیه منشور مرزهای میان سلفیه و اهل سنت (راهکار اول) ۲۳۷

۱.۱. مجمع التقریب ۲۳۹
راهبرد چهارم: تبیین ماهیت جریان‌های سلفی و خطرات آنها ۲۴۰

  1. راهکار: تبیین تاریخ و تبار شناسی و کارنامه سلفیه. ۲۴۲

۱.۱. صدا و سیما ۲۴۲
۱.۱.۱. هیأت نظارت بر محتوا ۲۴۲
۱.۱.۲. قالبها ۲۴۳
۱.۲. اتحادیه رادیو و تلویزیون‌های اسلامی. ۲۴۵
۱.۲.۱. هدایت و مدیریت مقابله رسانه‌ای با سلفیه. ۲۴۵
۱.۲.۲. تولید محتوا ۲۴۶

  1. راهکار: نقد عالمانه مبانی و اعتقادات سلفیه و پاسخ به شبهات(راهکار دوم) ۲۴۷

۲.۱. حوزه‌های علمیه. ۲۴۹
۱.۲.۱ تحقیق(پژوهش) ۲۵۰
۱.۲.۱.۱. ارزیابی پژوهش‏های انجام شده در حوزه سلفیه. ۲۵۱
۱.۲.۱.۲. ایجاد مراکز تخصصی سلف پژوهی. ۲۵۲
۱.۲.۱.۳. تهیه متون آموز شی. ۲۵۳
۱.۲.۲. تعلیم (آموزش) ۲۵۴
۱.۲.۲.۱. تشکیل دوره‌های آموزشی. ۲۵۵
۱.۲.۳. تبلیغ. ۲۵۷
۱.۲.۳.۱. محتوا ۲۵۸
۱.۲.۳.۲. تربیت مبلغ. ۲۵۹
۱.۲.۳.۳. شورای اعزام ۲۶۰
۱.۲.۳.۴. حوزه‌های تبلیغ. ۲۶۱
۱.۲.۳.۵. تبلیغ مجازی ۲۶۱
۱.۲.۴. توزیع مسؤولیت‌ها ۲۶۲

  1. راهکار : مدیریت اطلاعات و اخبار. ۲۶۳

۳.۱. اتاق فکر. ۲۶۴
۳.۲. شبکه‌های برون مرزی صدا و سیما ۲۶۵
۳.۳. اتحادیه رادیو تلویزیون‌های اسلامی. ۲۶۵
۳.۴. خبرگزاری‌ها و مطبوعات ۲۶۵
راهبرد پنجم: مقابله با شیعه هراسی و شیعه ستیزی. ۲۶۶

  1. محورهای شیعه هراسی. ۲۷۱

۱.۱. محورهای سیاسی. ۲۷۱
۱.۲. محورهای اعتقادی ۲۷۲
راهبرد فرعی اول: معرفی و ترویج شیعه اعتدالی ۲۷۴

  1. اصول حاکم بر ترویج معارف شیعه. ۲۷۴
  2. آسیب شناسی تبلیغ شیعه. ۲۷۶
  3. راهکار: شورای عالی گسترش معارف تشیع. ۲۷۷

۳.۱. مدیریت شورا (مجمع جهانی اهل بیت:) ۲۷۷
۳.۱.۱. اعضای شورا ۲۷۹
۳.۱.۲. وظایف شورا ۲۸۰

  1. راهکار: تأسیس شبکه جهانی اهل بیت: ۲۸۱
  2. راهکار: تشکیل سمن‌های مشترک با صوفیه و بریلوی‌ها(دیپلماسی عمومی) ۲۸۲
  3. راهکار: تأسیس کرسی‏های شیعه‏شناسی در مراکز مهم علمی (راهکار چهارم) ۲۸۴
  4. معرفی معارف شیعی به صورت ایجابی. ۲۸۵
  5. راهکاراستفاده از غیرشیعیان برای دفاع از شیعه. ۲۸۵

راهبرد فرعی دوم: مقابله با جریان‌های افراطی شیعه سنی ستیز. ۲۸۶

  1. راهکار: شورای مقابله با جریان‌های افراطی شیعه. ۲۸۷
  2. راهکار: تدوین قوانین و تبیین مرزهای میان شیعه اعتدالی و شیعه افراطی. ۲۸۸
  3. راهکار: تأکید بر شعور تا شور در تبلیغات شیعی. ۲۹۰

راهبرد ششم: تقریب میان مذاهب اسلامی ۲۹۰

  1. ماهیت راهکارهای تقریب میان مذاهب اسلامی. ۲۹۱
  2. راهکار: تعریف پروژه‌های تحقیقاتی آسیب شناسی تقریب ۲۹۲
  3. راهکار: ارتباط سازمان دهی شده با علمای اسلامی. ۲۹۳
  4. راهکار برگزاری اجلاس‌های هدفمند ۲۹۴
  5. راهکار بهره برداری از مراسم حج و عمره ۲۹۵

نتیجه. ۲۹۶
نتیجه گیری. ۲۹۸
فهرست منابع ۳۰۲
مقدمه: طرح تحقیق و چارچوب نظری
۱. بیان مسأله
جهان اسلام در سال‏های اخیر شاهد تحولات بنیادینی بوده است. هرچند این تحولات ریشه در یکی دو قرن گذشته دارد، اما از نظر شکل و ساختار، بی‏سابقه است. مجموعه این تحولات که به سرنگونی برخی از دولت‏های وابسته به غرب و سکولار در جهان اسلام انجامید، «بیداری اسلامی» نام گرفت و بار دیگر اسلام به عنوان راهی برای برون رفت از عقب‏ماندگی و رشد و تعالی جوامع اسلامی مطرح گردید. بی‏شک نقطه عزیمت بیداری اسلامی در جهان اسلام، انقلاب اسلامی ایران است که زمینه‌ساز گسترش گفتمان انقلابی و اسلامی به سایر کشورهای اسلامی شده است.
اما علیرغم این که تحولات اخیر ماهیت اسلامی دارد و حرکتی خوش یمن و امید بخش است، اما یک جریان واحد ومنسجم نیست و در آفرینش آن گروه‌های مختلف و جریان‌های گوناگون حضور داشته ‏اند. با این حال وجه غالب در بیداری اسلامی حضور پررنگ و کلیدی جریان‏های اسلام گرا است که مهمترین نقش را در ایجاد دگرگونی‏های سیاسی و اجتماعی کشورهای مسلمان ایفا کرده ‏اند. در این میان نباید فراموش کرد که خود گفتمان اسلام گرایی دارای گرایش‏ها و جریان‏های مختلفی است که از طیف سکولار اسلام گرا گرفته و تا جریان‏های سلفی تند رو و رادیکال را شامل می‏شود. متأسفانه همین قرائت‏های گوناگون از گفتمان اسلام‏گرایی، سبب شده است که خرده گفتمان‏ها، اختلافات نسبتا عمیق و اساسی با یکدیگر پیدا کنند و زمینه هم‏گرایی در میان آنها کاهش یابد. هرچند کانون و دال مرکزی تمامی این خرده گفتمان‏ها به همان اصل« الاسلام هو الحل» اشاره دارد.
در این میان یکی ازمهمترین و تأثیرگذارترین جریان‏هایی که در دل گفتمان اسلام‏گرایی در تحولات معاصر، حضور فعالی داشته است، گفتمان سلفی‏گری است که قرائتی افراطی، فرقه گرایانه و ارتجاعی از اسلام است ونسبتا توانسته است به علل مختلف، مخاطبان زیادی در جهان اسلام بیابد.
البته علل گسترش اندیشه سلفی در جهان اسلام متعدد است که از آن جمله می‏توان به سیاست‏های غرب در جهان اسلام، حمایت‏های کشورهایی مانند عربستان و قطر از این جریان و یأس و سرخوردگی مسلمانان از مدرنیزم غربی و عملکرد غرب در کشورهای اسلامی اشاره کرد. اما آنچه اهمیت دارد این واقعیت است که گفتمان سلفی‏گری، بیداری اسلامی را به شمشیری دو لب تبدیل کرده است که اگر رهبری آن به دست جریان سلفی به ویژه تکفیری بیافتد، خطر آن کمتر از استیلای غرب بر جهان اسلام نیست.
واقعیت دیگری که در تعامل یا تقابل با جریان سلفی‏گری باید مورد توجه قرار گیرد، این واقعیت است که خود گفتمان سلفی‏گری نیز گفتمانی بسیط و منجسم نیست، بلکه در دل خود، خرده گفتمان‏های بسیاری دارد که گاه میان آنها تفاوت‏های بنیادینی دیده می‏شود. به عنوان نمونه در حالی که جریان اخوان المسلمین را بسیاری در ردیف جریان‏های سلفی قرار می‏دهند، خود این جریان فکری به سه جریان سکولار، معتدل و افراطی تقسیم می‏شود و حتی جریان سلفی موجود در کشوری مانند عربستان نیز خود به جریان‏های مختلف فکری همانند ملکیه، نوسلفیان، اخوان التوحید، جامیه و. تقسیم می‏شود که هرچند تمام آنها به اصول مشترکی پایبندند، اما تفاوت‏های بنیادینی در میان آنها دیده می‏شود.
نکته دیگری که در مطالعات سلف پژوهی اهمیت بسیاری دارد، اختلاف ماهوی و بنیادی این اندیشه با اندیشه شیعی و نظام سیاسی آن است. به گونه‏ای که معمولا جریان‏های سلفی در غیریت سازی و هویت سازی خود از شیعه نام می‌برند. به عبارت دیگر امروزه یکی از اجزاء اصلی سلفی‏گری، شیعه ستیزی است.
همچنین جریان سلفی با تکیه بر قدرت مالی بسیار و حمایت قدرت‏های استکباری، توانسته است در فضای سایبری و ماهواره‏ای و کلا رسانه‏ای، جایگاه خود را تثبیت کرده و با القاء شبهات اعتقادی، سیاسی و. بر طبل فرقه گرایی و ایجاد نفاق و اختلاف در میان امت اسلامی بیافزاید.
از طرف دیگر، از آنجا که از نظر جامعه شناسی، پایگاه گروه‏های سلفی و تکفیری معمولا در میان عامه مردم بوده و از نظر روانی تبلیغات آنان بیشتر بر جنبه‏های تحریک احساسات و هیجانات، استوار است، روش‏هایی که توسط این گروه‏ها در رسیدن به اهداف به کار گرفته می‏شود، معمولا بسیار خشن بوده و مسایلی از قبیل عملیات‏های انتحاری، بمب گذاری در مراکز و معابر عمومی و قتل عام‏های دسته جمعی را شامل می‌شود.
در مجموع هرچند خاستگاه‏های سلفی‏گری به مناطقی همانند شبه قاره، شبه جریزه عرب (عربستان و یمن) شمال افریقا و مصر محدود می‏شود، اما تراواشات این اندیشه، سایر مناطق جهان اسلام را نیز در نوردیده است و به ویژه با بهره گرفتن از هیجانات ناشی از انقلاب‌ها و تأثیرگذاری بر روند آنها، در حال تثبیت جایگاه خود در وضعیت موجود است.
با توجه به آنچه گفته شد، تحقیق حاضر ابتدا می‌کوشد تا رؤوس اندیشه سیاسی سلفیان را با توجه به گرایشات مختلف آن بررسی و نقد نماید و سپس پراکندگی آن در جغرافیای جهان اسلام را تبیین نماید و آنگاه نقش و تأثیر جریان‏های سلفی را در روند بیداری اسلامی مورد بررسی قرار دهد و آن گاه راهبردها و راهکارهای جمهوری اسلامی ایران در مقابله با گسترش و نفوذ اندیشه سلفی در جهان سلام را بررسی کند.
چنین تحقیقی علاوه بر آن که تصویری روشن از رقیب اصلی جمهوری اسلامی ایران، در فضای بیداری اسلامی ترسیم می‏کند، می‏تواند در دو حوزه اندیشه و عمل راهبردها و راهکارهایی را با توجه به شرایط موجود، در تعامل و یا تقابل با جریان سلفی پیشنهاد نماید.
۲. اهمیت و فایده موضوع
همان گونه که گفته شد، یکی از مهمترین جریان‏های فعال در تحولات اخیر جهان اسلام، جریان سلفی است، و رشد آن نیز ارتباط مستقیمی با مباحث مربوط به اسلام گرایی دارد. ویژگی‌های منحصر به فرد این جریان ایجاب می‏کند که مبانی، عملکرد و برنامه‏های آن برای هدایت تحولات جهان اسلام به دقت مورد بررسی و رصد قرار گیرد. ویژگی‌هایی که ضرورت این موضوع را دو چندان می‌کند عبارت است از:
الف) این جریان داعیه رهبری بیداری اسلامی را دارد و با تمام وجود در این راستا فعالیت می‌کند.
ب) این جریان ارتباط مستقیمی با کانون‏های قدرت مالی دنیای اسلام مانند عربستان و قطر دارد و این کشورها به شدت از این جریان‏ها در اقصی نقاط عالم اسلامی حمایت می‏کنند.
ج) با عنایت به این که برخی عملکردهای این جریان با سیاست‏های غرب در جهان اسلام هم‏پوشانی دارد، در بسیاری از موارد، این جریان‏ها از حمایت‏های مستقیم و غیر مستقیم غرب برخوردارند.
د) اصل غیریت سازی اندیشه سلفی، در تقابل با شیعه معنا پیدا می‏کند و این جریان برای هویت بخشی به خود، دشمنی با شیعه و نظام سیاسی شیعه را یکی از ملاک‌های اصلی قرار داده است. به همین سبب نیز فعالیت‌های آنان در تقابل مستقیم با مبانی اعتقادی شیعه از یک سو و اهداف و راهبردهای جمهوری اسلامی ایران در جهان اسلام از سوی دیگر قرار دارد.
ه‍) این جریان برای نیل به اهداف خود بیشترین استفاده را از فضای سایبری و ماهواره‌ای کرده و استیلای زیادی بر رسانه‌های جمعی دارد و همین امر نیز بر تأثیر گذاری بیشتر آن بر جهان اسلام افزوده است.
و) با عنایت به این که از نظر جامعه شناسی، مهمترین پایگاه این جریان توده‏های جوامع اسلامی هستند و از نظر روانی ، روش تبلیغ آنان مبتنی بر روش‏های هیجانی و احساساتی است، این جریان سبب رشد و گسترش خشونت، فرقه گرایی و شیعه ستیزی در جهان اسلام می‌شود و عملیات‏های انتحاری، دلیل محکمی بر این مدعاست.
بی‌تردید چنین وضعیتی ایجاب می‌کند که جریان سلفی با تأکید بر مبانی اندیشه سیاسی، به دقت مورد بررسی قرار گیرد، تا عملکرد آنان در جهان اسلام به‌خوبی فهم گردد. از طرف دیگر برآورد ظرفیت‏ها، توانمندی‏ها و مرزهای گسترش این اندیشه در جهان اسلام، جهت برنامه ریزی و سیاست گذاری در تقابل یا تعامل با این جریان، ضرورت دارد.
از طرف دیگر پس از شناخت کامل، باید راهکارهایی که جمهوری اسلامی ایران در تحدید و خنثی‏سازی فعالیت‏های سلفیان می‏تواند به کار گیرد، به دقت بررسی شود و دستگاه‏ها، نهادهای فعال در این حوزه شناسایی و وظایف آنان مشخص شود و همچنین ظرفیت‏های دیپلماسی عمومی در عرصه تقابل و تعامل با آنان مورد بررسی و ارزیابی دقیق قرار گیرد.
بنابراین چنین موضوعی، علاوه بر این که موجب شناسایی کامل یکی ازمهمترین جریان‏های فعال در جهان اسلام می‏شود، از نظر کاربردی نیز راهکارهای عملی را برای مقابله یا تعامل با این جریان پیشنهاد می‏دهد.
چنانکه مشاهده می‏شود این آثار کوشیده‌اند تا با نگاهی استعلایی، جنبش اسلامی در جهان اسلام را مورد ارزیابی قرار داده و در میان آنها قرائت سلفی را شناسایی کنند. البته تعابیر مختلفی در مورد سلفی‏گری در ادبیات سیاسی اجتماعی به چشم می‌خورد. برخی سلفی‏گری را به بنیادگرایی اسلامی، برخی اصول گرایی اسلامی، برخی به رادیکالیزم اسلامی و برخی به ویژه در ادبیات غربی به اشتباه مترادف اسلام گرایی گرفته‏اند.
در این میان هرچند این آثار نسبتا به ابعاد سلفی‏گری پرداخته‏اند، اما از چندین مشکل اساسی رنج می‏برند. این آثار اشاره‏ای به مبانی اعتقادی که موجب اتخاذ سیاست‏های افراط گرایانه توسط سلفی‏ها شده است، نکرده‏اند، در حالی که بدون توجه به این مبانی و زیرساختها، فهم اندیشه و عملکرد آنها امکان پذیر نخواهد بود و ثانیا با زاویه دید منافع جمهوری اسلامی ایران و سیاست‏های حاکم بر اهداف جمهوری اسلامی ایران در هدایت تحولات اخیر، به آن ننگریسته‏اند. به عبارت دیگر این آثار معمولا فاقد نگاه هنجاری و کارکردگرایانه هستند و بیشتر رویکرد جامعه‏شناسانه و در پی تحلیل شرایط موجود و نهایتا آینده پژوهی بر اساس نظریه قدرت می‏باشند.
ب) دسته دیگر از آثاری که به بررسی جریان سلفی پرداخته‏اند، در قالب مصداق پژوهی بوده‏اند. به این معنا که جریان‏های خاص سلفی را در مناطق مختلف جهان اسلام مورد بررسی قرار داده ‏اند و کوشیده‏اند خط و ربط آن را با جریان عام سلفی‏گری مورد تحلیل قرار دهند. این آثار نیز از آن جهت که هویت و شناسنامه خرده جریان‏های سلفی را مورد ارزیابی قرار می‏دهد و پازل جریان عام سلفی را کامل می‏کند، دارای ارزش و اعتباراست. برخی از این آثار عبارتند از:

  1. السلفیون فی لبنان: تداخل العلاقات و التمویل، قاسم قصیر، در المقطف الاسلامی، شماره ۱۹ بیروت.
  2. تأثیر اندیشه‏های نوسلفیسم بر روند فکری ـ ایدئولوژیک القاعده، محمد محمودیان، مقاله، پژوهشنامه علوم سیاسی، تابستان ۱۳۹۱.
  3. Roland Jacquard, in the name of Osama bin ladan,(Duck university press,2002)
  4. الزمن الامریکی: من نیویورک الی کابل، محمد حسنین هیکل، قاهره، ۲۰۰۲.
  5. جنگ نامقدس ترور به نام اسلام، اسپوزیتو، مترجم ماری هجران، تهران، ۱۳۸۴.
  6. الحرکات الاسلامیه فی لبنان، عبدالغنی عماد، بیروت ۲۰۰۶.
  7. اخوان المسلمین، بهمن آقایی و خسرو صفوی، تهران، ۱۳۶۵
  8. شکوفایی انقلاب اسلامی در مصر، محمد علی نقوی، تهران، ۱۳۶۱
  9. اولویه روا، افغانستان از جنگ مقدس تا جنگ داخلی.
  10. سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ایران، سید باقر سید نژاد، فصلنامه مطالعات راهبردی، بهار۱۳۸۹
  11. سیاسی گرایی اسلام در دوره پس از شوروی، شیرین آکینز، مجله مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، تهران۱۳۸۳

همان گونه که در این نوع آثار مشاهده می‌شود، هر یک از این آثار با تکیه بر نقطه خاصی از جهان اسلام، روند افراط گرایی و سلف‏گرایی را در آن منطقه مورد بررسی قرار داده ‏اند. اما مشکلی که معمولا این دسته از آثار از آن رنج می‏برند این واقعیت است که اولا صرفا رویکردی جامعه شناسانه دارند و ثانیا تحلیل آنها ناظر به اختلافات میان راهکارها و راهبردهای جمهوری اسلامی ایران در جهان اسلام نمی‏باشند.
در مجموع آثاری که در حوزه سلف گرایی ارائه شده است، یا به ابعاد جامعه شناسانه و عملکرد آنها بدون توجه به مبانی فکری پرداخته‏اند و یا مبانی اعتقادی را مورد بررسی قرار داده ‏اند و به ایستارهای سیاسی که مبتنی بر عقاید اعتقادی می‏باشند، توجه نکرده‌اند و مهمتر از همه به ارائه راهکار برای تحدید، تقابل و یا تعامل با این جریان‏ها با توجه به منافع ملی ومذهبی ج.ا.ا. نپرداخته‏اند.
همچنین از آن جا که گاه میان اسلام‏گرایی و سلف‏گرایی خلط شده است، در صورت ارائه طریق نیز، راهکار واحدی جهت مقابله با تمامی جریان‏هایی که زیر مجموعه جریان سلفی شناخته می‏شوند، ارائه شده است و این در حالی است که در دل گفتمان اسلام‏گرایی، جریان‏های گوناگونی وجود دارد که بسیاری از آنها اختلافات بنیادینی با اندیشه سلفی دارند و هرگز نمی‏توان آنها را هم ردیف جریان سلفی قرار داد. حتی خود جریان سلفی نیز به گروه‏های مختلفی مانند سلفی‏گری تکفیری، سلفی‏گری جهادی، سلفی‏گری تنویری و. تقسیم می‏شود که هر یک ویژگی‏ها، روش‏های تعامل خاص به خود و اهداف و سیاست‏های گوناگونی دارند که با توجه به این عوامل باید به تحلیل و بررسی آنها پرداخت.
[۱]. خود ایشان در سال ۱۳۹۲ در دمشق توسط سلفی‌ها در مسجد ترور شد و به شهادت رسید.
تعداد صفحه :۵۰۵
قیمت :۳۷۵۰۰ تومان

بلافاصله پس از پرداخت ، لینک دانلود فایل در اختیار شما قرار می گیرد

و در ضمن فایل خریداری شده به ایمیل شما ارسال می شود.

پشتیبانی سایت  [email protected]