Get a site

پایان نامه تقیّه و جایگاه آن در فقه سیاسی

 پایان نامه رشته فقه و حقوق

مدرسه عالی فقه و معارف اسلامی
 پایان نامه فقه و معارف اسلامی
گرایش فقه سیاسی
تقیّه و جایگاه آن در فقه سیاسی
استاد مشاور:
حجه الاسلام و المسلمین آقای سیّد صمصام الدّین قوامی
اسفند ۹۱
 

(در فایل دانلودی نام نویسنده و استاد راهنما موجود است)

چکیده

موضوع مورد تحقیق در این رساله «تقیّه و جایگاه آن در فقه سیاسی» است. و مسأله آن این است که حقیقت تقیه چیست؟ و جایگاه و ابعاد تقیّه حکومتی در فقه سیاسی چگونه است؟
مباحث این تحقیق در یک مقدمه و چهار فصل تنظیم شده است و بعد از ذکر مطالب مقدماتی در فصل اول مفهوم، فلسفه تقیّه و مبانی مشروعیّت آن تبیین و تشریح شده و در فصل دوم انواع تقیّه و کارکردهای آن در ابعاد سیاسی و اجتماعی بیان گردیده و در فصل سوم تقیّه حکومتی و جایگاه و ابعاد آن در فقه سیاسی مورد بررسی و تبیین قرار گرفته و فصل پایانی اختصاص به قلمرو تقیّه و دامنه آن در عرصه فقه سیاسی دارد.
تقیّه در بعد سیاسی یک نوع پوشش امنیتی و یک نوع تاکتیک خردمندانه‌ای ،برای صیانت ذات و حفظ اهداف در رسیدن به آرمان‌های بلند اجتماعی و دینی است. تقیّه از جایگاه رفیعی در منابع دینی برخوردار، و دارای مبنا و پایگاه شرعی است، که خداوند آن را در قرآن تشریع نموده و روایات فراوانی از اهل بیت عصمت و طهارت ♣ دراین زمینه وارد شده است. وضعیت تقیّه در ادوار مختلف جریان یکنواختی نداشته است بلکه همواره بر اساس اقتضائات و شرایط، شکل و فرم متناسب به خود گرفته است. ولذا احکام آن نیز متفاوت شده.
و از آن‌جا که ابتلای امامان معصوم ♣ و شیعیان به حکومت‌های جائر و ضرورت رابطه با حاکمان جور در طول تاریخ مطرح بوده به این مسأله از زوایای گوناگون توجه شده و راه کارهای راهبردی توسط پیشوایان دینی ارائه گردیده است و یکی از مؤثرترین شیوه‌های برخورد با حاکمان جور تقیّه بوده که شیعه توانست در چارچوب آن به حیات سیاسی و اجتماعی و مذهبی خود ادامه دهد.
کلید واژه‌های این تحقیق، عبارتند از: «تقیّه، فقه، سیاست، فقه سیاسی»

فهرست مطالب

تقدیر و تشکر.
اهداء
چکیده.
مقدمه ۱
الف) تبیین موضوع ۱
ب) ضرورت بحث ۱
ج) اهداف تحقیق ۲
د) سابقه پژوهش( پیشینه تقیّه پژوهی) ۳
ھ) روش تحقیق و گرد آوری اطلاعات ۵
و) سوال اصلی تحقیق ۵
ز) سوال‌های فرعی تحقیق ۵
ح) فرضیه‌های تحقیق ۶
ط) تعریف واژه های کلیدی ۶
۱- تقیّه. ۶
۲- فقه. ۷
۳- سیاست ۷
۴- فقه سیاسی. ۷

فصل اول مفاهیم و کلیات
الف) مفاهیم تقیّه ۹
۱- تعریف لغوی تقیّه ۹
۲- بررسی مفهوم تقیّه. ۱۰
۳- جمع‌بندی ۱۰
۴- تعریف اصطلاحی تقیّه ۱۱
۴-۱ تعریف اصطلاحی تقیّه« از دیدگاه امامیّه». ۱۱
۴-۲ تعریف اصطلاحی تقیّه از منظر اهل سنّت ۱۲
۴-۳ نقد و بررسی دیدگاه‌های شیعه و عامه در تعریف تقیّه. ۱۳
۴-۴ جمع‌بندی تعاریف ۱۴
ب) فلسفه تقیّه ۱۵
فلسفه وجود تقیّه در دین. ۱۵
ج) تمایز تقیّه با نفاق و دورغگویی ۱۷
تعریف نفاق. ۱۹
معنای تقیّه. ۲۰
تفاوت تقیّه با دروغ. ۲۱
حکم اوّلی و ثانوی ۲۱
د) تمایز تقیّه با تساهل و تسامح ۲۵
تاریخچه تقیّه ۲۶
الف: تقیّه پیش از اسلام ۲۶
۱- تقیّه شیث ۲۶
۲- تقیّه حضرت ابراهیم ۲۷
۳- تقیّه یوسف ۲۸
۴- تقیّه اصحاب کهف ۲۸
۵- مؤمن آل فرعون. ۲۹
ب) تقیّه بعد از اسلام ۳۰
۱- تقیّه سیاسی پیامبر اکرم ☺. ۳۰
۲- تقیّه ابوطالب ۳۰
۳- عمّار یاسر. ۳۰
۴- تقیّه سیاسی حضرت علی ☻. ۳۱
مبانی مشروعیّت تقیّه ۳۲
مشروعیّت تقیّه سیاسی در قرآن. ۳۲
تقیّه سازنده ۳۸
مبانی مشروعیّت تقیّه در روایات اهل‌بیت ♣ ۳۹
الف) روایاتی که مشروعیّت و رجحان تقیّه را بیان می‌کند ۳۹
ب) روایاتی که دلالت بر وجوب تقیّه دارد ۴۰
چند نکته در رابطه با روایات تقیّه. ۴۱
مشروعیّت تقیّه از نظر عقل ۴۲
۱- دفع ضرر. ۴۲
۲- تقدیم اهم بر مهم ۴۳
۴- سیره متشرعه. ۴۴
مشروعیّت تقیّه از نظر علمای امامیّه و اهل سنّت ۴۴
الف) مشروعیّت تقیّه از نظر علمای امامیّه. ۴۴
ب) تقیّه از دیدگاه علمای اهل سنّت ۴۷
جمع‌بندی ۴۸

فصل دوم: انواع تقیّه و کارکردهای آن در ابعاد سیاسی و اجتماعی
اقسام تقیّه ۵۳
الف- تقیّه خوفی ۵۴
در تقیّه، خوف شخصی ملاک است یا خوف نوعی. ۵۵
تقیّه در سیره‌ی انبیاء. ۵۷
حفظ دین. ۵۷
حفظ جان خود و دیگران. ۵۹
حفظ مال. ۶۳
حفظ آبرو. ۶۵
تعارض تقیّه با امر به معروف و نهی از منکر. ۶۶
ب- تقیّه مداراتی ۶۸
دیدگاه امام خمینی ◙ درباره تقیّه مداراتی. ۷۰
فلسفه تقیّه مداراتی. ۷۰
مبانی فقهی تقیّه مداراتی. ۷۱
حفظ وحدت و یکپارچگی مسلمان. ۷۳
ایجاد توسعه سیاسی برای شیعیان. ۷۶
حفظ آبروی مذهب تشیّع. ۸۰
ادای حقوق مسلمانان و هم‌زیستی مسالمت آمیز. ۸۱
تأمین امنیّت ۸۳
ج- تقیّه کتمانی ۸۷
کتمان اسرار و حفظ مکتب تشیّع. ۹۲
تقویت مبارزه پنهانی. ۹۷
عدم آگاه شدن دشمن از امکانات و توانمندی‌های جبهه‌ی مخالف ۱۰۰
آمادگی جهت یک مبارزه پایدار. ۱۰۳
نفوذ در دشمن و پی بردن به اسرار آن. ۱۰۵
زمینه‌سازی جهت حکومت مشروع. ۱۰۸

فصل سوم: تقیّه حکومتی جایگاه و ابعاد آن در فقه سیاسی
جایگاه تقیّه در حکومت مشروع و نامشروع ۱۱۲
مفهوم مشروعیّت ۱۱۳
ملاک مشروعیّت حکومت ۱۱۳
ملاک مشروعیّت حکومت از دیدگاه تشیّع. ۱۱۴
مشروعیّت حکومت از دیدگاه اهل تسنّن. ۱۱۵
نقش مردم در حکومت اسلامی. ۱۱۵
تقیّه در انواع حکومت‌ها ۱۱۶
تقیّه در حکومت نامشروع. ۱۱۸
تقیّه در حکومت مشروع. ۱۲۱
حقوق شهروندی در حکومت نامشروع. ۱۲۲
حق تمرد و سرپیچی. ۱۲۳
نظریه سیاسی اهل سنّت ۱۲۳
دلیل اول : ادله نقلی حرمت تمرد ۱۲۴
نقد و بررسی ادله نقلی حرمت تمرد ۱۲۴
دلیل دوم : برهان عقلی حرمت تمرد ۱۲۵
نقد و بررسی برهان عقلی حرمت تمرد ۱۲۶
وجوب حفظ نظام از نظر امامیّه و اهل سنّت ۱۲۷
حفظ نظام در کاربرد فقهی. ۱۲۷
بررسی احتمال اول: وجوب حفظ حکومت ۱۲۸
بررسی احتمال دوم: حفظ نظام اجتماعی و نظم عمومی. ۱۲۸
بررسی احتمال سوم: حفظ نظام به معنای حفظ کیان اسلام ۱۲۹
موارد تزاحم و حفظ نظام اجتماعی با نظام سیاسی. ۱۳۰
حق تمرد در حکومت‌های مشروع و نامشروع از نظر امامیّه ۱۳۱
الف) حق تمرد در حکومت نامشروع. ۱۳۱
ب) حق تمرد در حکومت مشروع. ۱۳۲
زندگی در حکومت جور ۱۳۴
الف) موارد حرمت همکاری با حاکم جائر. ۱۳۴
ب) موارد جواز همکاری با حاکم جائر. ۱۳۸
جمع‌بندی ۱۴۳
تقیّه و عدم سازش با حکومت جور ۱۴۵
مسؤلیت‌پذیری در دستگاه حکومت جور ۱۴۷
تقیّه در عرصه سیاست خارجی ۱۵۰
الف) دفاع از موجودیت اسلام ۱۵۱
ب) بسط و گسترش اندیشه اسلامی. ۱۵۱
ج) حفظ اسرار کشوری ۱۵۲
فصل چهارم: قلمرو و دامنه تقیّه در عرصه فقه سیاسی
دامنه تقیّه در قران ۱۵۵
الف) دلالت آیاتی که لفظی و ظاهری است. (مطابقی) ۱۵۵
ب)دلالت آیات به نحو تضمّنی. ۱۵۶
ج) آیاتی که دلالت آن‌ها بر تقیّه تفسیر به باطن است. ۱۵۶
جمع‌بندی ۱۵۸
دامنه تقیّه در روایات ۱۵۹
موارد عدم جواز تقیّه در روایات ۱۶۰
بررسی و جمع‌بندی ۱۶۳
بررسی روایات ۱۶۵
دامنه تقیّه از نظر عقل ۱۶۶
دامنه تقیّه از دیدگاه فقها ۱۶۷
۱- واجب و محرماتی که در نظر شارع بسیار اهمیّت دارند ۱۶۷
۲- قتل النفس از نظر علما ۱۶۹
۳- برائت از اهل البیت ♣ ۱۷۱
قلمرو تقیّه از دیدگاه امام خمینی ◙ ۱۷۴
موارد استثناء شده از تقیّه. ۱۷۵
سیره عملی امام خمینی ◙ در تقیّه. ۱۷۶
استراتژی تقیّه و قلمرو آن ۱۷۸
نتیجه ۱۸۱
فهرست منابع و مآخذ ۱۸۴
مقدمه
الف) تبیین موضوع
استفاده از تقیّه یکی از روش های رایج و عقلایی در بین ملت ها و جوامع بشری است زیرا عقل انسان به کارگیری آن را در برابر خطرها ضروری می داند و از آن جا که دین خدا هرگز حاوی مطالبی متعارض با ضروریات عقلی نیست، اسلام نیز این حکم ضروری عقل را تایید نموده است. پس تقیّه یکی از مباحث بسیار مهمی است که در شریعت اسلام و سایر ادیان و مکاتبی که دارای برنامه های اجتماعی و حکومتی می باشند مورد تاکید است و به عنوان یک اصل مسلّم در بین آن ها پذیرفته شده است.
البته در باب تقیّه، موضوع اصلی بحث ما تقیّه فردی نیست که هر جا انسان احساس خطر کرد از آن در جهت رفع خطر شخصی استفاده نماید بلکه در این مبحث تقیّه حکومتی و سیاسی مورد نظر است گرچه به تناسب بحث، از تقیّه فردی نیز استفاده شده است.
به عبارت دیگر در این مبحث برآنیم که نظر اسلام را درباره تقیّه در فقه سیاسی تبیین کرده و جایگاه و کارآمدی آن را از نظر حکومتی و فقه سیاسی مورد بررسی قرار دهیم لذا دراین رساله ابتدا تصویر روشنی از مفهوم تقیّه ارائه می گردد و سپس به تبیین اقسام تقیّه پرداخته می شود و مشروعیّت آن در اسلام به اثبات می رسد و در ادامه بحث به کار کردهای تقیّه از بعد سیاسی- اجتماعی اشاره می گردد و پس از بیان ابعاد مختلف تقیّه، جایگاه آن در فقه سیاسی روشن می شود و به دنبال آن دامنه وقلمرو تقیّه در اسلام مورد بررسی و نتیجه گیری و اثبات قرار می گیرد.
ب) ضرورت بحث
وقتی بحث از تقیّه در بین مذاهب و جوامع به خصوص جامعه اسلامی می شود. برداشت های مختلفی مشاهده می شود. بعضی تقیّه را محدود به ضرر شخصی می دانند و برخی تقیّه را یک نوع نفاق و یا دروغ پردازی می دانند. و بعضی دیگر تقیّه را فرار از مسؤلیّت های اجتماعی و سیاسی و نوعی گوشه گیری و سازش با حکومت های ظالمانه تلقی می کنند. و برخی دیگر تقیّه را، خلاف اصل امر به معروف و نهی از منکر می دانند. و گاهی به دسته ای از روایات استناد می کنند که از ائمه ♣ نقل شده است که هر قیامی را نفی، و هرگونه مبارزه با حکومت های ظالم را محکوم می کردند.
به عنوان مثال از امام صادق☻ نقل شده است: « کُلُّ رَایَهٍ تُرْفَعُ قَبْلَ قِیَامِ الْقَائِمِ فَصَاحِبُهَا طَاغُوتٌ یُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ »[۱]
«هر پرچمی که پیش از قیام قائم برای مبارزه افراشته شود. صاحب آن طاغوتی است که می خواهد به جای خداوند عبادت شود.»
و با استناد به این نوع احادیث چنین نتیجه گرفتند که ائمه ♣ برای خویش حقی در حکومت ها قائل نبودند و گرنه با قیام بر ضد حکومت ها مخالفت نمی کردند بلکه آن را تشویق می نمودند. این برداشت های غیر صحیح از این دسته روایات سبب شده است تا دشمنان شیعه فضا سازی کنند. و چهره شیعه را در نظر دیگران مخدوش سازند.
لذا ضرورت دارد تا بحث تقیّه با رویکرد سیاسی، اجتماعی مورد بررسی و پژوهش قرار گیرد. و پرده از چهره واقعی و حقیقی آن برداشته شود تا بدین وسیله بتوان از مهمترین اصلی که ریشه قرآنی دارد و مورد تاکید اسلام است و همواره شیعه را از شرّ اقدامات خشن اموی ها و غیر اموی ها محافظت نموده است دفاع گردد.
که امام صادق ☻ فرمودند: لا ایمان لمن لا تقیّه له.[۲]
ج) اهداف تحقیق
با توجه به این که زمینه گرایش به  معارف دینی و ارزش های معنوی در دنیا به شدّت افزایش یافته است و جوامع دینی بخصوص قشر جوان به دنبال کشف حقایق و رسیدن به یک ثبات فکری می باشند. و از طرفی مردم بسیاری از کشورها در سیطره حکومت های جور زندگی می کنند و نمی توانند ایده های خود را بصورت علنی ابراز کنند بنابراین طرح بحث تقیّه سیاسی و احکام و ظوابط آن می تواند ابزار بسیار مناسبی جهت مبارزه خاموش و بکارگیری آن به عنوان یک دستور العمل اجرایی در بعد سیاسی مورد استفاده آن ها قرار گیرد.
لذا اهداف در این تحقیق عبارتند از:
۱- شناخت معنای لغوی و اصطلاحی تقیّه
۲- شناخت فلسفه تقیّه از نظر مکتب اهل بیت♣
۳- آشنایی با مبانی مشروعیّت تقیّه
۴- شناخت انواع تقیّه و کارکردهای آن در ابعاد سیاسی و اجتماعی
۵- آشنایی با تقیّه حکومتی و جایگاه و ابعاد آن در فقه سیاسی
۶- آشنایی با قلمرو و دامنه تقیّه در عرصه فقه سیاسی
برخی از فقیهان مانند مرحوم کرکی، شیخ انصاری، آقا ضیاءالدین عراقی و امام خمینی◙ در رساله های مستقل به بررسی تقیّه پرداخته اند. و برخی دیگر مانند شهید اول، فاضل مقداد و سید حسن بجنوردی، مکارم شیرازی و. در قواعد فقهیّه آن را مورد تحقیق قرارداده اند و برخی مانند شیخ جعفر کاشف الغطاء(متوفای ۱۲۲۸ق) در کشف الغطاء و حاج آقا رضا همدانی در «مصباح الفقیه»، محقق اصفهانی در« بحوث فی الفقه» و آیه الله خویی در کتاب« التنقیح» در لابلای مباحث فقهی مانند«وضو» به مناسبت بحث به صورت استطردادی به بحث تقیّه توجه کرده اند. و گاهی هم در اصول در مبحث «تعادل و تراجیح» به مناسبت بحث از مرجحات و اینکه «فانّ الرشد فی خلافهم» پیرامون تقیّه به بحث پرداخته‌اند.
و همچنین کتاب های مختلفی با زاویه های متفاوت همانند احکام تقیّه، بررسی مصادیق تاریخی تقیّه و . نگاشته شده است. همان طور که بیان شد در این آثار ذکر شده، تقیّه و جایگاه آن در فقه سیاسی بصورت یک طرح جامع و منسجم مورد بحث قرار نگرفته است.
البته بعد از بررسی و تفحص آنچه در این باب یافتیم،تنها دو اثردر زمان معاصر بودکه بصورت تفصیلی تقیّه را مورد بحث قرار داده اند.
که آن دو اثر عبارتند از:
۱- نقش تقیّه در استنباط: از نعمت الله صفری ۲- پایان نامه کارشناسی ارشد با موضوع: تقیّه و سیره سیاسی و اجتماعی ائمه♣ نگارنده محمد حسین مظفری که اثر اول با موضوع من کاملا متفاوت است و اثر دوم گرچه با این بحث سنخیّت دارد. ولی با نگاه و زاویه ای که در رساله حاضر به آن پرداخته می شود کاملا متفاوت است.
همان طور که قبلاً بیان شد خلاء بحث تقیّه در فقه سیاسی- حکومتی، کاملاً مشهود است و در موضوع حاضر نوشته ای به صورت مستقل به رشته تحریر درنیامده است. امید است که با نگارش این رساله در قالب طرحی نو، مسایل سیاسی و اجتماعی تقیّه  و جایگاه آن در فقه سیاسی برای پیروان راستین مکتب تشیّع تبیین گردد. و راه روشن و مناسبی برای پویندگان حق ایجاد کند.انشاء ا
ھ) روش تحقیق و گرد آوری اطلاعات
روش تحقیق در این پژوهش،توصیفی و تحلیلی است.
در این روش پس ازجمع آوری مطالب،ابتدا توصیف می کنیم و بعد تحلیل،و سپس بصورت طبقه بندی شده مطالب را ذکر می کنیم.تبعاً روش گرد آوری اطلاعات،کتابخانه ای است.و ابزار گرد آوری فیش برداری مطالب مرتبط با این موضوع است.وهمچنین بااستفاده از نرم ابزارها مانند نرم ابزارجامع اهل البیت ومطالب را گرد آوری می نماییم.
و) سوال اصلی تحقیق
تقیّه چیست؟ و جایگاه آن در فقه سیاسی کدام است؟
ز) سوال‌های فرعی تحقیق
۱- معنای لغوی و اصطلاحی تقیّه چیست؟
۲- فلسفه تقیّه چیست؟
۳- مبانی مشروعیّت تقیّه کدام است؟
۴- انواع تقیّه و کارکردهای آن در ابعاد سیاسی و اجتماعی چگونه است؟
۵- تقیّه حکومتی، جایگاه و ابعاد آن در فقه سیاسی چگونه است؟
۶- قلمرو و دامنه تقیّه در عرصه فقه سیاسی به چه میزان است؟
ح) فرضیه‌های تحقیق
تقیّه شاخه‌‌ای از شاخه‌های جهاد، و یک نوع وسیله دفاع است. و تقیّه در برابر جهاد نیست بلکه تقیّه در برابر اذاعه[۵] است. تقیّه سپر دفاعی و مبارزه مخفی و یک نوع تاکتیک سیاسی در برابر دشمن است. یکی از رموز جاودانه ماندن مکتب تشیّع تقیّه است. تقیّه قبل از تشکیل حکومت، زمینه ساز حکومت می‌باشد و بعد از تشکیل حکومت سبب گسترش قلمرو حاکمیت اسلام است. تقیّه‌ای از نظر اسلام مورد تایید می‌باشد که فعّال باشد و تقیّه سکونی و انفعالی که موجب تساهل و تسامح در دین باشد مورد تایید اسلام نیست، از نظر اسلام تقیّه ابزاری جهت گسترش اندیشه حکومت اسلامی است.
ط) تعریف واژه های کلیدی
۱- تقیّه
تقیّه یک واژه عربی است که از ریشه «وقی» به معنای صیانت و نگهداری است.[۶]
و در اصطلاح این واژه به تعابیر مختلفی تعریف شده است، که در آتی(فصل اول- مفاهیم) به تبیین دیدگاه های برخی از علمای تشیّع و اهل سنّت پرداخته می شود.
اما به نظر می رسد تعریف شیخ انصاری«ره» در این زمینه که می نویسد: «تقیّه عبارت از حفظ نمودن خود از آسیب دیگری، به وسیله موافقت با او در گفتار یا کردار که مخالف حق است»[۷]، تا حدودی از جامعیّت بر خوردار است.

۲- فقه
واژه فقه در لغت به معنای فهمیدن و درک کردن می باشد.[۸] و در اصطلاح، علمای اسلام فقه را اینطور تعریف کرده اند:
«الفقه هو العلم بالاحکام الشرعیّه الفرعیه عن ادلتها التفصیلیّه»[۹]
« فقه عبارت است از :فهمیدن و دانستن قوانین و احکام شریعت اسلام از طریق دلایل تفصیلی آنها.»
۳- سیاست
از نظر فرهنگ اسلامی و مکتب اسلام، سیاست عبارت از: تلاش انسانها در جهت تحقق قانون الاهی در روی زمین، به رهبری انبیا، اوصیا و اولیا جهت نیل به سعادت قصوا.[۱۰]
۴- فقه سیاسی
مجموعه قواعد و اصول فقهی و حقوقی برخاسته از مبانی اسلامی است که عهده دار تنظیم روابط مسلمانها با خودشان و تنظیم روابط آنها با غیرمسلمان می باشد. براساس مبانی قسط وعدل برخاسته از وحی الهی،
فقه سیاسی دو بخش مهم را داراست.
۱- اصول و قواعدی در ارتباط با سیاست خارجی و تنظیم روابط درون امتی جامعه اسلامی.
۲- اصول و قواعدی در ارتباط با سیاست خارجی و تنظیم روابط بین المللی و جهانی اسلام.[۱۱]
[۱] محمد صالح، مازندرانی، شرح کافی، الاصول و الروضه، ج۱۲، ص۳۹۱
[۲] محمد بن حسن، حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۶، ص۲۰۵
[۳] آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، ج۴، ص۴۴
[۴] محمد بن حسن، شیخ طوسی، رجال الطوسی، ج۱، ص۱۳۶- سیّد ابوالقاسم خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۸، ص۲۳۷
[۵] اذاعه، بکسر همزه، در لغت به معنای فاش کردن خبر یا راز، و آشکار کردن، بکار رفته است- «حسن عمید، فرهنگ فارسی، ص۱۰۰»
[۶] ابن منظور، لسان العرب، ج۱۵، ص۳۷۷
[۷] مرتضی، انصاری، مکاسب، ج۳، ص۱۴۳، « التقیّه التحفّظ عن ضرر الغیر بموافقته فی قول او فعل مخالف للحق»
[۸] ابراهیم انیس، معجم الوسیط، الجزءالثانی، ص۶۹۸
[۹] حسن بن زین الدّین، عاملی، معالم الدّین، ص۲۶
[۱۰] نجف، لک زایی، سیر تطور تفکر سیاسی امام خمینی ◙ ، ص۲۱
[۱۱] ابوالفضل، شکوری، فقه سیاسی اسلام، ص۷۲
تعداد صفحه :۱۱۹
قیمت :۳۷۵۰۰ تومان

بلافاصله پس از پرداخت ، لینک دانلود فایل در اختیار شما قرار می گیرد

و در ضمن فایل خریداری شده به ایمیل شما ارسال می شود.

پشتیبانی سایت  [email protected]