Get a site

پایان نامه شعر، ماهیت و کارکرد آن از نگاه شاعران از سده های نخستین تا پایان قرن هفتم

پایان نامه شعر، ماهیت و کارکرد آن از نگاه شاعران از سده های نخستین تا پایان قرن هفتم

پایان نامه رشته زبان و ادبیات فارسی

گرایش : زبان و ادبیات فارسی

دانشگاه آزاد اسلامی واحد یاسوج

پایان نامه زبان و ادبیات فارسی

چکیده
تحقیق در پیش رو  بازتاب  نظر شاعران  فارسی زبان را درباره شعر و شاعری و کارکرد آن از آغاز تا پایان قرن هفتم مورد بررسی قرار داده است. اهمیّت و جایگاه شعر و شاعری در شعر شاعران این ادوار به نحو بارزی انعکاس یافته  و شاعران این دوره هم در نکوهش شعر و شاعری  صحبت به میان آورده‌ و هم در ستایش آن سخن گفته‌اند.
بسیاری از شاعران مورد مطالعه  در ستایش شعر  سخن گفته  و منزلتی  بزرگ برای آن قایلند  و شعر را  دارای ماهیّتی وحیانی می دانند. برخی  نیز   بی پروا  زبان به طعن و لعن  شعر و شاعری گشوده  و آن را سزاوار ستایش ندانسته‌اند. در این میان تعدادی از شاعران  هم در ستایش شعر و شاعری و هم در نکوهش آن  مضامین زیبایی خلق کرده  که در نوع خود بی‌مانندند. شاعران بزرگی چون ناصرخسرو، سنایی غزنوی، عطار نیشابوری، امیرخسرو دهلوی، نظامی گنجوی، ضمن آنکه برای شعر ماهیتی والا و برخاسته از منبعی الهی قائلند و باور دارند که سرچشمه شعر از روح الهی انسان است که بر دل الهام می­شود، گاه نیز از منظر شرع بدان تاخته و آن را مورد مذمت قرار می­ دهند. شاعران بزرگ دیگری چون انوری، مسعود سعد و خاقانی، از منظر اجتماعی و قدر ناشناسی زمامداران به مقوله شعر و شاعری تاخته و آن را مایه­ی ادبار و سیه روزی برشمرده و گاه آن را به عنوان هنری بی­بدیل و آسمانی ستوده­اند.
عوامل مختلفی چون اوضاع و احوال زمانه، وضع سیاسی و اجتماعی ،توجه و یابی‌توجهی به شعر و شاعران و هم چنین تعلقات و باورهای دینی برنکوهش و ستایش شعر  و شاعری در این ادوار مؤثر بوده است.
 واژگان کلیدی : شعر، شاعری،  نکوهش، ستایش
۱-۱- مقدمه  
شعر به عنوان ابزار و اسبابی برای بیان احوال، افکار، عقاید و آمال انسان از دیر باز تا کنون مورد استفاده شاعران و گویندگان قرار گرفته است. این امر در ایران، که یکی از کهن­ترین کشورهای جهان و از  پیشینه فرهنگی عظیمی برخوردار بوده؛ دارای سابقه و گذشته‌ای طولانیست. بعد از رواج شعر عروضی در ایران، شعر جایگاه خود را به عنوان یک رویکرد فرهنگی و قالبی برای بیان افکار، عقاید و احساسات باز کرد و در این راستا شاعران بزرگی ظهور کردند وآثار شگرفی پدید آمد. شاعران در این برهه، از موضوعات مختلف سخن به میان آورده‌اند. در این میان، شاعران و گویندگان بزرگ درباره‌ی ماهیّت شعر و شاعری و جایگاه آن دارای عقاید و آثاری هستند که در نوع خود قابل بررسی و در خور درنگ و تأمّل می­باشد.
تحّولات سیاسی و فرهنگی در هر عصر تغییراتی را از نظرکارکرد و اهمیّت شعر در پی داشته ونگاه شاعران به شعر بنا بروضع موجود، کاملاً متفاوت می­باشد. تأیید یا تکذیب شعر و همین طورکارکرد آن از نگاه شاعران مورد مطالعه در این ادوار، بستگی به نوع نگاه آنان از منظر فلسفی، دینی و سایر مسایلی دارد که شاعر در آن  محیط پرورده و به  بار آمده است. ناصر خسرو  قبادیانی علی رغم آنکه شاعر و  گوینده‌ای تواناست، ولی به لحاظ تربیت دینی، چندان کار شاعری را بر نمی­تابد. مسئله شعر و شرع تا مدّت­ها یکی از موضوعات چالش برانگیز میان شاعران در این اعصار بوده است.
شعر و ادبیّات، زبان حالات گوناگون بشراست. چنانکه می­توان از ابیاتی که شخص بر زبان می­آورد به شرایط روحی او در آن لحظه پی­برد. انسان در لحظات شادی ابیاتی نشاط انگیز بر زبان می راند و این گونه خرسندی خویش را ابراز می­ کند و یا برعکس، در لحظه­های اندوه و غم، ابیات حزن­انگیز و محزون می­سراید.
فقر شاعر و ناتوانی او برای سرو سامان دادن به امور معیشتی زن و فرزند، بی­توجّهی زمامداران و دولت مردان به شاعران و اهالی فرهنگ وهنر درهر دوره، بیگانگی افکار و اندیشه‌های شاعران با روح حاکم بر جامعه، عدم التذاذ ذاتی شاعر از هنر خود و تن در دادن به خواست حاکمانی که از شعر به عنوان ابزاری تبلیغاتی برای دستگاه حاکمه استفاده می­کردند، رواج شعر مدحی و بیزاری برخی از شاعران نسبت به این گونه شعرها، نگاه جزم اندیشانه به شعر و شاعری  و مقوله هنر و رقابت و چالش­های موجود میان علوم و فنون در هر زمانه از جمله مسایلی است که سرچشمه  قضاوت و داوری شاعران را نسبت به شعر و شاعری در این ادوار پدید آورده است.
نگاه نکوهش‌گرانه و یا خوش بینانه به شعر و شاعری از نظرکمّی و کیفی و تفاوت در مضمون و معنی در هرعصر و زمانه بنا به مقتضیات حاکم برشئون سیاسی و اجتماعی و فرهنگی در ادوار مورد مطالعه متفاوت است. وجود حکومت­های بیگانه با فرهنگ و هنر سرزمین ایران، بی­کفایتی و بی­لیاقتی زمامداران و بی­توجهی به علم وادب، حکومت حاکمان ایرانی تبار و دلسوز بر پرورش  هنرمندان و ادبا، رخدادهای سیاسی و گردبادهای  برخاسته از آن، جنگ­های خارجی و داخلی، فقر اجتماعی و ضعف اقتصادی دولت‌ها از جمله عواملی هستند که بر افکار و گرایش شاعران  به مدح و یا ذّم شعر و هنر خود مؤثّر بوده است.
شاعران بزرگی نیز هستند که در این دوران برای شعر و اهتمام به آن، هدفی بزرگ و بر مدار خرد و اندیشه قایلند. با آغاز قرن سوم، ایرانیان که در اثر فشار اعراب به ستوه آمده بودند، زمینه‌ی خیزش‌های ملّی را در ایران فراهم می­کردند. مبارزه­ی ادبی و فرهنگی برای رهایی به طبع این تحولات به طور پرشوری آغاز شد. اوج این مبارزه  با خلق شاهنامه، شتاب بیشتری به خود گرفت. فردوسی با بازآفرینی تاریخ پرافتخار ایران و به کمک اساطیر آن، جان تازه‌ای در رگ فرزندان میهن دمید. زبان و تاریخ مردم ایران که می­رفت تا به فراموشی و خاموشی بنشیند، در اثر این کوشش­ها، از خواب مرگ برخاست. فردوسی هدف خود را از آفرینش شاهنامه که در واقع نوع نگرش او به شعر و شاعری و زمینه­ کارکرد آن می­باشد، زنده کردن تاریخ  و فرهنگ و غرور از دست رفته‌ی مردم ایران، بازسازی زبان و ادبیّات و هم چنین جاودانه کردن نام خود برمی­شمارد:
نمیرم از این پس که من زنده‌ام                   که تخـــــم سخن را پراکنده‌ام
(فردوسی،۲۳۰:۱۳۸۷)
این بررسی با نگاهی دقیق به شعر و آثار شاعران ایران از آغاز تا پایان قرن هفتم، نظرگاه این شاعران را درباره شعر و شاعری و زمینه‌های کارکرد آن  با ارائه‌ی  شواهد و مداخل، بر اساس دسته بندی موضوعات برمی­سنجد .
در فصل نخست، کلیّات پژوهش که مبتنی بر معّرفی ساختار تحقیق است، ارائه می­گردد. در فصل دوم، نگارنده نگاهی دارد به جوهره، ماهیت و زمینه‌های کارکرد شعر، در این بخش ضمن ارائه دیدگاهای متفاوت اصحاب نظر، رویکرد نظریه­ های آنان بررسی می­شود. در فصل سوم، تاریخ شعر ایران از آغاز تا پایان قرن هفتم که در بر گیرنده  هدف این پژوهش است مورد بررسی قرار می­گیرد. نگارنده ضمن نگاهی به رخدادهای سیاسی و اجتماعی در این ادوار به بررسی تحوّلات ادبی و تاریخ شعر، می پردازد. فصل چهارم، که به بحث و بررسی  شعراز دیدگاه قرآن مجید و آیات و روایات می ­پردازد. نگارنده ضمن بررسی آیات و روایات نظریات موافق و مخالف را در این زمینه برمی­سنجددر فصل پنجم که بدنه اصلی این پژوهش را به خود اختصاص داده است؛ نگارنده با ارائه شواهد و مداخل به بحث و بررسی نظریات شاعران پارسی زبان در ادوار مورد مطاله می ­پردازد و در دو  بخش  زمینه ­های نکوهش و ستایش شعررا از نظر این شاعران، با طبقه ­بندی موضوعی هدف قرارداده است. در فصل ششم، نتیجه ­گیری و یافته‌های تحقیق  ارائه می­گردد.
 ۱- ۲- هدف تحقیق
هدف این تحقیق، بررسی نظر و آرای شاعران و سخن پردازان  پارسی زبان در باره شعر و شاعری و جایگاه و منزلت آن از آغاز تا پایان قرن هفتم است. این بررسی با ارائه شواهدی از  دیوان‌ها و آثار شاعران تا پایان قرن هفتم، نظر آن را به اهمیّت شعرو جایگاه شاعران از دو منظر مثبت و منفی می­نگرد و با تحلیل علل و عوامل آن، بررسی خود را  شکل می­دهد.
۱-۳- پیشینه‌ی تحقیق
مطالعات و بررسی­ها نشان می­دهد که تا کنون اثر مستقل و بخصوصی  درباره­ی  بررسی جایگاه شعر و شاعری در آثار شاعران وگویندگان پارسی­گوی تا پایان قرن هفتم انجام نگرفته است. بررسی عناوین پایان نامه ‌های موجود در مقاطع کارشناسی ارشد و دکترا در دانشگاه­های کشور نیز نشان می­دهد تاکنون پژوهشگران و محقّقان به طور خاص به این موضوع نپرداخته‌اند. عدم وجود منابع مستقل در این باره نمی ­تواند دلیل برکم اهّمیِّتی موضوع و یا دشواری‌هایی در مسیر تحقیق باشد. عواملی که باعث گردیده پژوهندگان کمتر چنین موضوعی را مدّ نظر قرار دهند شاید یکی قلّت منابع و دیگری پراکندگی منابع مطالعاتی آن است. چنین مشکلاتی البته باعث نگردیده که محقّقان به طور کلی به سراغ آن نروند.  در این باره می­توان به تحقیقات زیر که هرکدام به فراخور موضوعات  مورد مطالعه‌ی خود اشارات پراکنده به این مطلب دارند، اشاره کرد:
نخستین اثر با ارزشی که در این خصوص می­توان به آن اشاره کرد، کتاب« تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی» نوشته­ی ذبیح الله صفا است. این کتاب با آنکه ظرف مدتی افزون بر چهل سال فراهم آمده، از طرحی تقریباً واحد پیروی کرده است؛ به این ترتیب که مؤلّف در هر مجلّد پیش از ذکر سرگذشت شاعران و نویسندگان هر دوره و نمونه آثار آنان، برای آشنا شدن خواننده با اوضاع و احوال آن دوره، فصولی را به اوضاع سیاسی و اجتماعی، وضع علوم و دانش­ها و همچنین مباحث عمده دینی و کلامی هر دوره اختصاص داده و آنگاه پس از پرداختن به وضع کلی ادبیّات و علوم ادبی، دردو بخش جداگانه به معرفی شاعران و نویسندگان نامدار هردوره و بحث از زندگانی و آثار و افکار و نمونه اشعار و نوشته­های آنان پرداخته است. وجود این فصلهای بنیادین تا حدّ زیادی خواننده را برای فهم اشعار و اندیشه و سبک شاعری و نویسندگی صاحبان ترجمه آماده می­ کند. منابع کتاب تاریخ ادبیات در ایران، اغلب دست اول و قابل اعتماد است­. با آنکه نویسنده به طور مستقیم در این کتاب از ارزش شعر و جایگاه آن فصل مجزایی ندارد، ولی در لابلای مطالب از جایگاه و ارزش شعر در  هردوره مباحثی را مطرح می­ کند.
اثری دیگری که در این زمینه قابل اعتنا است، کتاب، « شعر و شاعری از دیدگاه قرآن و حدیث» می­باشدکه توسّط محمد بیستونی، تألیف گردیده است. نویسنده در این کتاب  با استناد به آیات و روایات علاوه برتعریف شعر و ویژگی شاعران متعهد، این مباحث را بررسی نموده است. دلیل اتهام پیامبر به شعر، ارزیابی درباره شعر و شاعری، موقعیت شعر و شاعران از  نظر قرآن و حدیث، مقام شعرو شاعران نزد بزرگان دین، شاعران برجسته اهل بیت (ع)،  وجود سجع در آیات قرآن کریم، نظریات مختلف در مورد وجود سجع در قرآن، و افزون بر آن نظریات  شهید مطهری وآیت الله خامنه­ای درباره هنر، شعر و شاعری مطرح گردیده است. این کتاب در دویست صفحه و ۱۵۰۰ تیراژ از سوی نشر جوان در سال ۱۳۸۵ به بازار کتاب، وارد شده است.
کتاب دیگری که تا حدّی پیرامون نحوه‌ی نگاه شاعران به مقوله‌ی شعر و شاعری به بحث و بررسی پرداخته و آن را مورد واکاوی قرارداده ؛ کتاب  ارزشمند«یادداشت­ها و اندیشه­ها»ست . این کتاب که توسط عبدالحسین زرّین کوب نوشته شده، در بردارنده‌ی نقدها و اشارات و سلسله مقالات اوست. کتاب در سال ۱۳۵۱توسط انتشارات جاویدان در ۲۲۰۰ نسخه در قطع وزیری به چاپ رسیده است . این کتاب مشتمل بر۳۶ مقاله می­باشد که درباره شعر و ادبیات و بررسی نگرش شاعران به  شعر، سخن می­گوید.
«زیبایی و هنر از دیدگاه اسلام»، عنوان کتابی است که توسط علّامه جعفری نوشته شده است. این کتاب مباحث ارزشمندی از دیدگاه‌های اسلام راجع به زیبایی و هنر را مورد بحث  قرار می­دهد. کتاب حاضر تلاش کرده است از منظر حکمت،  هنر و زیبایی را از دیدگاه اسلام مورد واکاوی قراردهد. از جمله عناوین این کتاب: هنر برای هنریا هنر برای انسان، علت زیباگرایی انسان، آیا اخلاق عالیه­ی انسان از زیبایی هاست، زیبایی از دیدگاه علمی و فلسفی، رابطه­ لذّت و ارزش و تعجب و شگفتی با زیبایی، هنرمند کیست، نوگرایی روح انسان در هنر  که نویسنده به طور مشروح و مستند در سراسر کتاب، راجع به این مباحث صحبت می­ کند. این کتاب در ۳۴۲ صفحه در سال ۱۳۸۸ توسط نشر آثار به تیراژ  ۱۵۰۰، روانه بازار کتاب گردیده است.
کتاب « شعر و شناخت »، نوشته­ی ضیاء موحد، مشتمل بر یک پیشگفتار و ده فصل است که در هر فصل مباحث ادبی  جداگانه طرح و بررسی می­گردد. از جمله مباحث مطرح شده در این کتاب  عناوینی چون صدق در شعر، نوع و فرد در ادبیات، بحثی در تصویر،  شعر سیاسی، نقد شعر، از تقلید تا خلق و. می باشد. این کتاب در ۲۸۶ صفحه از سوی نشر مروارید در ۳۳۰۰ تیراژ در سال ۱۳۸۵ به بازار کتاب آمده است. کتاب مورد بحث از این نظر ارزشمند است که مباحثی درباره شعر راست و شعر دروغ و همین‌طور مباحثی درباره ماهیّت وکارکرد شعر در آن مطرح شده است.
کتاب صورخیال در شعر فارسی، تألیف محمدرضا شفیعی کدکنی، که مباحث بسیار گسترده ادبی شعر فارسی را از آغاز در برمی­گیرد و نویسنده به طور عمیق به بحث انتقادی درباره شعر و شاعران پرداخته ومعیارهای نوینی را در مبحث انتقادی شعر گشوده است. در این کتاب مطالب  برجسته‌ای درباره جوهره و ماهیّت شعر و شاعر و کارکرد آن به دست داده شده است. این کتاب تا کنون بارها تجدید چاپ شده و یکی از ارکان مهّم شناخت شعر و ماهیّت آن در مباحث ادبی ایران به شمار می­رود.
  شعرکهن فارسی درترازوی نقد اخلاق اسلامی،  عنوان کتابی است که توسط حسین رزمجو، نوشته شده است. این کتاب به نقد و بررسی شعر کهن فارسی ازدیدگاه اخلاقی پرداخته و بر مباحثی چون  نقد و بررسی اخلاقی، مضامین بدآموز و آموزنده موجود در شعر گذشته فارسی، اخلاق در ادبیات  فارسی که در دو بخش روشنایی­ها و تاریکی­ها تدوین شده است. این کتاب دارای  ۳۹۲ صفحه می­باشد که در سال۱۳۸۶ توسط بنگاه توسعه کتاب  منتشر شده است.
اثردیگری که در این مبحث جای طرح دارد، کتاب «شعر بی­دروغ، شعر بی­نقاب،» نوشته  عبدالحسین زرّین­کوب است این کتاب در ۳۵۷ صفحه در قطع وزیری،  توسط سازمان چاپ و  انتشارات احمد علمی، درسال ۱۳۸۸ با تیراژ ۳۳۰۰، روانه‌ی بازار گردیده است.  زرّین­کوب در این کتاب در نقد شعر گذشته و امروز و همچنین مباحثی در شعر و شاعری بیان داشته است.
همه این تحقیقات و آثار از زاویه و موضعی مشخص و خاص،  به شعر و شاعری پرداخته و تا حدی پیش رفته‌اند که بتواند روشنگر مباحث طرح شده در طرح کارشان باشد. بعضی  ماهیّت شعر و جوهره آن را بررسی کرده‌اند، برخی از موضع شعر و شرع به مسئله نگریسته و تعدادی نیز از مبحث زیبایی شناختی به آن توجه مبذول داشته‌اند. هیچ کدام از این محققان نه در پی بررسی مستقل جایگاه شعر از زبان شاعران بوده و نه زمان بندی خاصی را از نظر  عرصه تاریخی در نظر داشته‌اند. بنابر این می­توان ادعا کرد که این بررسی دردو زمینه تفاوت ماهوی با این تحقیقات دارد. نخست از این نظر که این تحقیق از زوایای مختلف و به صورت دسته بندی موضوعی، جایگاه و اهمیّت شعر را از نظر خود سرایندگان هدف قرارداده است و دوم این که از یک برش تاریخی مستقل که از آغاز تا پایان قرن هفتم که در واقع چالش برانگیزترین ادوار شعر فارسی است، سود جسته است.
۱-۴- روش  تحقیق  
روش تحقیق در این رساله، روش کتابخانه‌ایست. نخست آرا و نظریات صاحب نظران و دانشمندان علم ادب و شعر در خصوص ماهیت و کارکرد شعر در ادوار مختلف مورد مطالعه قر ار گرفته است. سپس آثار شاعران و سرایندگان ایران ازآغاز تا پایان قرن هفتم به طور دقیق مطالعه شده است و از نظریات شاعران مورد مطالعه در باب شعر و شاعری و همین‌طور ماهیت و جوهره‌ آن فیش برداری شده، سپس این یافته‌ها  به صورت موضوعی، جهت تحلیل و نتیجه ­گیری دسته­بندی شده‌اند.
تعداد صفحه :۱۵۶
قیمت : ۱۴۷۰۰ تومان

بلافاصله پس از پرداخت لینک دانلود فایل در اختیار شما قرار می گیرد

و در ضمن فایل خریداری شده به ایمیل شما ارسال می شود.

پشتیبانی سایت :        *       [email protected]

در صورتی که مشکلی با پرداخت آنلاین دارید می توانید مبلغ مورد نظر برای هر فایل را کارت به کارت کرده و فایل درخواستی و اطلاعات واریز را به ایمیل ما ارسال کنید تا فایل را از طریق ایمیل دریافت کنید.

  *