Get a site

مدل سازی مدیریت اسلامی بر مبنای عهدنامه مالک اشتر

 

استاد راهنما

جناب آقای دکتر وجه اله قربانی زاده

استاد مشاور

جناب آقای دکتر حسین افراسیابی

استاد داور

جناب اقای دکتر بهروز رضایی منش

 

تکه هایی از متن به عنوان نمونه : (ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل است)

 

تابستان ۱۳۹۳

 

 

تقدیم به

 

مولا و امام مظلومم

امیرالمومنین علی علیه السلام که مظلومیتش در زمان حال بسیار بیشتر از مظلومیت و غربت او در زمان حیاتش می باشد. او که باب مدینه العلم است و ما به ظاهر شیعیان به دنبال ابواب دیگریم و این منبع علم نشأت گرفته از وحی و عصمت در طی قرن ها و دهه های متمادی خاموش و مسکوت مانده است. به امید روزی که امام عصر(عج) این علوم را ظاهر و در این دنیا پیاده کنند.

 

 

 

 

 

 

 

 

با تقدیر و تشکر

 

ازخدای منّان که بر من منّت نهاده و توفیق عطا فرمود که این کار را به اتمام رسانم و به معرفت و دانشم نسبت به علم و عصمت مولایم علی بن ابیطالب علیه السلام افزود.

و با سپاس و قدرانی از زحمات پدر و مادرم که در طی سالها، شوق علم آموزی و دانش جویی را در نهادم پرورش دادند.

و با تشکر از زحمات و همراهی های همسر مهربانم که اگر کمک و یاری او نبود هرگز موفق به طی این مسیر نبودم.

و با تشکر از زحمات آقای دکتر قربانی زاده و دکتر حسین افراسیابی که در اتمام این پایان نامه، مرا بسیار کمک و همراهی نمودند.

 

 

 

 

 چکیده

امروزه بیشتر صاحبنظران بر این باورند که هیچ امری در زندگی انسان برای پیشبرد اهداف او نمی تواند مهم تر و مؤثّر تر از مدیریت و رهبری باشد. مطالعه نهج البلاغه، هر خواننده ژرف نگر را با این حقیقت آشنا می سازد که آن حضرت برای ادارۀ جامعه، اصول و مبانی ارزشمندی ارائه کرده اند. این تحقیق سعی دارد با الهام از آموزه های امام علی(ع)، در نامه ۵۳ نهج البلاغه معروف به عهد نامه مالک اشتر، مسائل مربوط به رهبری و مدیریت اسلامی را تجزیه و تحلیل کرده و به تدوین الگوی مدیریت اسلامی بپردازد. در انجام این پژوهش که از نوع تحقیقات کیفی است، از رویکرد نظریه زمینه ای و یا بعبارتی نظریه برخاسته از داده ها استفاده شده است. بر اساس این رویکرد، محقق داده ها و اطلاعات مربوط به موضوع را جمع آوری نموده و پس از تجزیه و تحلیل آنها در طی سه مرحله گذاری باز، کد گذاری محوری و کد گذاری گزینشی به تکوین نظریه می پردازد؛ به گونه ای که این نظریه در یک سطح وسیع یک فرایند، یک عمل و یا یک را تبیین کند.

محقق پس از تجزیه و تحلیل داده ها به ۲۴ مقوله اصلی دست یافته که پس از سازماندهی مقولات، با توجه به وفور داده ها در زمینه تصمیم گیری، این مقوله بعنوان پدیدۀ (مقوله) محوری در مرحله کدگزاری گزینشی انتخاب شده است. ودر طی استخراج مدل مدیریت اسلامی،فرایند تصمیم گیری علوی نیز به دست آمده است.این فرایند شامل پنج مرحله است،که سه مرحلۀ اول آن در مقولۀ هسته ای فرایند مدیریت علوی قرار میگیرد.و مرحلۀ چهارم فرایند تصمیم گیری که شامل وظایف مدیریتی است، در مقولۀ راهبردهای فرایند میریت علوی جای می گیرد.و مرحلۀ پنجم آن که اصول بعداز اجرای تصمیمات است در فرایند مدیریت علوی قرار نگرفته و تنها در فرایند تصمیم گیری ذکر شده است.

در طی این پژوهش محقق توانسته است سبک رهبری امام علی(ع) را از متن عهدنامه استخراج نماید که از آن با عنوان «الگوی رهبری تناسبی »یاد شده است.علاوه برآن، سه منبع قدرت فرهمندی، مقبولیت مردمی ومشروعیت قانونی بعنوان عوامل قدرت و نفوذمؤثر بررهبری شناخته شده است.

 

کلید واژه ها: مدیریت اسلامی، نهج البلاغه،حضرت علی(ع)، نظریه زمینه ای، رهبری تناسبی.

 

 

 

 

 

فهرست مطالب

عنوان                                                                                                                        صفحه

فصل اول: کلیات… ۱

۱-۱- مقدمه. ۲

۲-۱- بیان مسأله. ۳

۳-۱- ضرورت تحقیق.. ۴

۴-۱- هدف اصلی تحقیق.. ۶

۵-۱- سؤالات تحقیق.. ۶

فصل دوم : مبانی نظری.. ۷

۱-۲- اندیشمندان مدیریت اسلامی.. ۸

۲-۲- منابع‌ تحقیق‌ در مدیریت‌ اسلامی‌…………. …۸

۳-۲- تعاریف مدیریت… ۸

۴-۲- مهمترین اهداف مدیریت عبارتنداز: ۹

۵-۲- مفاهیم مدیریت ورهبری اسلامی.. ۱۰

۶-۲– اهداف مدیریت اسلامی…….. ۱۰

۷-۲- جایگاه نهج البلاغه. ۱۱

۸-۲- معرفی مالک اشتر ۱۳

۱-۸-۲- گوشه ای از زندگی مالک…. ۱۳

۲-۸-۲- معرفی مالک اشتر در کلام امیرالمؤمنین (ع)……………………………………………………………..۱۴

 

۹-۲- سابقه و کیفیت تکوین مدیریت… ۱۶

۱- ۹-۲- چارلز باباژ ۱۷

۲-۹-۲- نظریه اصول گرایان (وظیفه گرایان ) ۱۷

۳-۹-۲- نظریه بوروکراسی وبر. ۱۷

۴-۹-۲- نهضت روابط انسانی.. ۱۸

۵-۹-۲- نظریه تقویت رفتار ۱۹

۶-۹-۲- نظریه برابری.. ۱۹

۷-۹-۲- نظریه انتظار ۱۹

۸-۹-۲- تئوری مسیر – هدف… ۱۹

۹-۹-۲- الگوی رهبری مشارکتی.. ۲۰

۱۰-۹-۲- مدل منطقی وعقلایی در تصمیم گیری.. ۲۰

۱۱-۹-۲- نظریه عقلانی محدود و رضایتمندی.. ۲۱

۱۲-۹-۲- ویژگی های کمال مدیریت… ۲۲

۱۳-۹-۲- نظریه سیستمی.. ۲۲

۱-۲- نظریه پردازان مدیریت اسلامی.. ۲۳

۱- ۱-۲- نظریه های متقدم مدیریت اسلامی.. ۲۴

– ندیشه غزالی طوسی.. ۲۴

– اندیشه ابن خلدون.. ۲۵

– ابونصر فارابی(۳۳۹-۲۵۹ ه.ق) ۲۷

– ابن جماعه (۷۳۳- ۶۳۹ ه.ق) ۲۸

– ابن تیمیه. ۲۹

– امام فخر رازی( ۶۰۶- ۵۳۶ ه.ق) ۳۰

– ابویوسف… ۳۱

– ابن مقفع.. ۳۲

– -جاحظ… ۳۳

– باقلانی مالکی ( متوفی ۴۰۳ ه.ق ) ۳۴

– ابوالحسن‌ ماوردی‌ ۳۵

– ابوعلی سینا ۳۶

– ابن قتیبه. ۳۸

– ابن طاهر بغدادی.. ۳۸

۲-۱-۲- نظریه های متأخر مدیریت اسلامی.. ۳۹

– -نظریه رشد شهید علامه مطهری.. ۳۹

– رویکرد نظری اصول گرایی.. ۴۰

– رویکرد نظری اخلاق و ویژگی های مدیران اسلامی.. ۴۲

– رویکرد وظایف مدیران مسلمان.. ۴۳

– رویکرد تأثیر ارزش های اسلامی بر مدیریت… ۴۴

فصل سوم :  روش تحقیق… ۴۶

۱-۳- روش تحقیق.. ۴۷

۲-۳- انواع طرح های تحقیق کیفی.. ۴۸

۳-۳- روش نظریه برخاسته از داده ها (grounded thery): 48

۱-۳-۳- طرح سیستماتیک…. ۵۰

۲-۳-۳- طرح نوخاسته. ۵۱

۳-۳-۳- -طرح سازاگرا ۵۱

۴-۳- روش و ابزار گردآوری اطلاعات.. ۵۲

۵-۳- روایی (validity) و پایایی (Reliability) 52

فصل چهارم : تجزیه و تحلیل داده ها ۵۴

۱-۴- مدلسازی مدیریت اسلامی بر مبنای عهدنامه مالک اشتر. ۵۵

۲-۴- دلایل انتخاب عهدنامه مالک اشتر برای مدلسازی مدیریت اسلامی.. ۵۵

۳-۴- رویکرد نظریه برخاسته از داده ها ۵۵

۴-۴- روند اجرای پژوهش… ۵۶

۵-۴- خصوصیات شخصی لازم وضروری در مدیریت اسلامی چیست؟. ۵۶

۱-۵-۴- مفهوم تقوا ۵۷

۲-۵-۴- مفهوم عدل و عدالت… ۶۰

۳-۵-۴- مفهوم تدبیر. ۶۲

۴-۵-۴- مفهوم شرح صدر ۶۴

– ضرورت وجود شرح صدر در مدیریت… ۶۵

۶-۴- زمینه های لازم برای شکل گیری مدیریت اسلامی کدامند؟. ۶۶

۱-۶-۴- مفهوم مشروعیت… ۶۷

۲-۶-۴- مقبولیت مردمی.. ۶۸

۷-۴- برمبنای عهدنامه مالک اشتر مدیریت اسلامی چه وظایفی دارد؟. ۶۹

۱-۷-۴- مدیریت منابع انسانی.. ۷۲

۲-۷-۴- سازماندهی: ۷۴

۳-۷-۴- برنامه ریزی.. ۷۶

۴-۷-۴- مدیریت منابع مالی.. ۷۹

۵-۷-۴- مدیریت ارتباطات و اطلاعات… ۸۲

– تعریف ارتباطات… ۸۲

– تعریف سیستم های اطلاعاتی.. ۸۲

۸-۴- مقوله هسته ای و اصلی فرایند مدیریت اسلامی چه نام دارد؟. ۸۵

۱-۸-۴- تصمیم گیری.. ۹۳

۹-۴- مدیریت اسلامی چه اهدافی را دنبال می کند؟. ۹۶

۱- ۹-۴- عمران.. ۹۶

۲-۹-۴- امنیت… ۹۷

۳-۹-۴- هدایت و ارشاد: ۱۰۰

۴-۹-۴- رفاه ۱۰۱

۱۰-۴- مقوله های زمینه ای تأثیر گذار بر مدیریت اسلامی کدامند؟. ۱۰۳

۱-۱۰-۴- دلبستگی اعضای سازمان.. ۱۰۵

۲-۱۰-۴- میزان وفاداری مردم. ۱۰۷

۳-۱۰-۴- میزان جذابیت پیامد ها ۱۰۹

۴-۱۰-۴- قدرت عوامل ذی نفوذ. ۱۱۰

۱۱-۴- متغیر های میانجی تأثیرگذار بر مدیریت اسلامی کدامند؟. ۱۱۰

۱-۱۱-۴- عوامل سیاسی.. ۱۱۰

۲-۱۱-۴- عوامل فرهنگی.. ۱۱۱

۳-۱۱-۴- عوامل طبیعی.. ۱۱۲

۴-۱۱-۴- عوامل اقتصادی.. ۱۱۲

نتیجه گیری.. ۱۱۲

فصل پنجم : یافته ها ونتایج.. ۱۱۴

۱-۵- دستاوردهای پژوهش… ۱۱۵

۱-۱-۵- فرایند مدیریت علوی.. ۱۱۵

– ویژگیهای لازم مدیر در مدیریت علوی…………………………………………………………..۱۱۵

 

–  مقوله های زمینه ای مؤثر بر مدیریت علوی……………………………………………………………………..۱۱۷

 

– راهبردهای مدیریت علوی……………………………………………………………………………………………………۱۱۸

 

– مقوله ی هسته ای مدیریت علوی……………………………………………………………………………………….۱۱۸

 

– پیامدهای مدیریت علوی………………………………………………………………………………………………………۱۲۰

 

– متغیرهای میانجی مؤثر بر مدیریت علوی…………………………………………………………………………….۱۲۰

 

۲-۱-۵- فرایند تصمیم گیری علوی.. ۱۲۴

۳-۱-۵- الگوی رهبری تناسبی.. ۱۲۷

۴-۱-۵- عوامل قدرت و نفوذ به عنوان عوامل مؤثر بررهبری.. ۱۲۹

۲-۵- نتیجه گیری.. ۱۳۰

۳-۵- پیشنهاها ۱۳۱

۴-۵- قلمرو و محدودیت های تحقیق.. ۱۳۲

فهرست منابع. ۱۳۳

 

 

 

 

 

 

 

 

فهرست جداول

عنوان                                                                                                                              صفحه

جدول (۱-۳) : مقایسه ویژگی های روش های کیفی و کمی(خاکی،همان،۱۳۴) ۴۷

جدول۱-۴ : خصوصیات شخصی لازم درمدیریت اسلامی(مقوله تقوا) ۵۶

جدول ۲-۴ : خصوصیات شخصی لازم در مدیریت اسلامی (مقوله عدالت) ۵۹

جدول ۳-۴:خصوصیات شخصی لازم در مدیریت اسلامی (مقوله تدبیر) ۶۱

جدول ۴-۴ : خصوصیات شخصی لازم در مدیریت اسلامی (مقوله شرح صدر) ۶۳

جدول ۵-۴ :مقوله مقبولیت مردمی و مشروعیت قانونی.. ۶۶

جدول ۶-۴ :مقوله مدیریت منابع انسانی.. ۶۹

جدول۷-۴ :مقوله سازماندهی.. ۷۳

جدول۸-۴ : مقوله برنامه ریزی.. ۷۵

جدول۹-۴ : مقوله مدیریت اموال عمومی.. ۷۸

جدول ۱۰-۴ :مقوله ی مدیریت ارتباطات و اطّلاعات… ۸۰

جدول ۱۱-۴ :مقوله تصمیم گیری.. ۸۵

جدول۱۲-۴:مقوله ی عمران.. ۹۶

جدول۱۳ -۴: مقوله ی امنیت… ۹۷

جدول ۱۴-۴ :مقوله ی هدایت و ارشاد. ۹۸

جدول ۱۵-۴ :مقوله ی رفاه ۱۰۱

جدول شماره۱۶-۴: مقوله دلبستگی اعضای سازمان.. ۱۰۳

جدول ۱۷-۴ :مقوله ی میزان وفاداری مردم. ۱۰۶

جدول ۱۸-۴ : مقوله میزان جذابیت پیامد ها ۱۰۸

جدول ۱۹-۴ :مقوله ی قدرت عوامل ذی نفوذ. ۱۱۰

جدول ۲۰-۴ :مقوله ی عوامل سیاسی.. ۱۱۰

جدول ۲۱-۴ :مقوله ی عوامل فرهنگی.. ۱۱۱

جدول ۲۲-۴ :مقوله ی عوامل طبیعی.. ۱۱۱

جدول ۲۳-۴ :مقوله ی عوامل اقتصادی.. ۱۱۲

 

 

 

 

 

فهرست اشکال

عنوان                                                                                                                              صفحه

شکل ۱-۳: (نمودار کدگذاری محوری) ۵۰

شکل ۱-۴ : نمودار محوری تقوا ۵۸

شکل ۲-۴ : نمودار محوری عدالت… ۶۱

شکل ۳-۴ : نمودار محوری تدبیر. ۶۳

شکل ۴-۴ : نمودار محوری شرح صدر ۶۶

شکل ۵-۴ : نمودار محوری مقبولیت مردمی و مشروعیت قانونی.. ۶۹

شکل ۶-۴ :نمودار محوری مدیریت منابع انسانی.. ۷۳

شکل ۷-۴: نمودار محوری سازماندهی.. ۷۵

شکل ۸-۴ : نمودار محوری برنامه ریزی.. ۷۸

شکل۹-۴ : نمودار محوری مدیریت اموال عمومی.. ۸۰

شکل۱۰-۴ نمودار محوری فرایند ارتباطات… ۸۴

شکل ۱۱-۴:فرایند مدیریت ارتباطات و اطلاعات… ۸۴

شکل ۱۲-۴: فرایند تصمیم گیری علوی.. ۹۵

شکل ۱۳-۴ : نمودار محوری عمران.. ۹۷

شکل ۱۴-۴: نمودار محوری امنیت…………………………………………………………………………………………………….۹۸

 

شکل۱۵-۴ :نمودار محوری هدایت و ارشاد. ۱۰۰

شکل۱۶-۴: نمودار محوری رفاه………………………………………………………………………………………………………….۱۰۳

 

شکل ۱۷-۴: نمودار محوری میزان وفاداری مردم به حکومت… ۱۰۸

شکل ۱-۵:فرایند مدیریت علوی.. ۱۲۲

شکل ۲-۵: فرایند تصمیم گیری علوی.. ۱۲۳

شکل ۳-۵:پیوستار رهبری تناسبی.. ۱۲۷

 

فصل اول

کلیات

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

۱-۱- مقدمه

ویژگی اجتماعی بودن از فطریات انسان است وتاریخ بشر بیانگر این است که انسان همیشه به صورت دسته جمعی زندگی می کرده است. زندگی اجتماعی، قدرتی نظم آفرین و قوانینی مورد پیروی همگان را می طلبد، تا در بستر قوانین و نظم اجتماعی، رشد و بالندگی و پیشرفت به سوی کمال حاصل شود. بنابراین یکی از ارکان زندگی اجتماعی، مدیریت و رهبری است. زیرا در اجتماع منافع و مقاصد افراد و سرنوشت اشخاص با یکدیگر ارتباط و اشتراک پیدا می کند؛ و به خاطر هر چه مطلوبتر این ارتباط و پایمال نشدن این حقوق، تعیین وظایف، معرفی حدود و رعایت حقوق ضرورت دارد، تا حق از باطل و کژی از راستی مشخص گردد. و از همین جا است که هماهنگی بین افرادو واحد های اجتماعی، هدایت بسوی هدف، نظارت بر ضوابط و ارزشیابی کارها، ضرورت مدیریت و رهبری را روشن می سازد. و در یک کلام می توان این ضرورت را چنین ترسیم کرد که در نظام اجتماعی، مدیریت، محور زندگی است.

مدیریت و رهبری از هر نوعی که باشد، از ریاست بانک ملت گرفته تا حکومت بر یک ملت، در کارآیی سازمان مربوطه و تحقق اهداف نقش مؤثر دارد. منتهی باید اذعان داشت که مدیر در تشکیلات خود، تنها تأثیراجرایی ندارد،بلکه هر حرکتی از حرکات او آثار مختلفی بر جای خواهد گذاشت. رفتار شایسته و برخورد نیک مدیر و رهبر با زیر دستان، نقش مهمی در ایجاد محبوبیت برای مدیر و جلب خشنودی عمومی دارد و بستر مناسبی برای رشد و تعالی اعضاء سازمان و تحقق اهداف آن فراهم می کند.

عدم مدیریت صحیح خود بزرگترین و سخت ترین مانع اجتماعی مردمان است و امیر المؤمنان علی(ع) نسبت به آن چنین هشدار داده است:

«نگرانی من از آن است که نا بخردان و نابکاران این امت زمامداری را بدست آرند، و مال خدا را دست به دست گردانند و بندگان او رابه بندگی و خدمت خود گیرند و با صالحان در پیکار باشند و فاسقان را یاران خود سازند» (نهج البلاغه، ترجمه دشتی، ۱۳۷۹، نامه۶۲). امیر المؤمنین علی(ع) در تمام دوران حکومت خود تلاش نمود تا مبانی فکری مدیریت اسلامی و سیرت نیکوی آن را نشان دهد و در همین راه پذیرای همۀ سختیها شد، چنانکه فرمود: «به خدا سوگند اگر شب را تا بامداد بر بستری از خار سخت بیدار به سر برم، و یا در غل و زنجیرها بسته و کشیده شوم، برایم محبوبتر است از اینکه خدا و رسولش را روز قیامت در حالی ملاقات کنم که به بعضی از بندگان ستم کرده و چیزی از اموال دنیا را غصب نموده باشم»(همان، کلام ۲۲۴).

حضرت علی(ع) بر سر پیمان خود با خدا و مردم ایستاد و حکومت و مدیریت اسلامی را پاس داشت و شهادت آن حضرت نیز در همین راه بود.

نهج البلاغه، پس از قرآن کریم گرانبها ترین و ارزشمندترین میراث فرهنگی اسلام است. این کتاب شامل منتخبی از خطبه ها و مواعظ، نامه ها و کلمات کوتاه و قصار امیرالمؤمنان علی(ع) است که توسط سید رضی گرد آوری شده است. سخن امام علی(ع)، والاترین سخن پس از کلام خداوند و پیامبر اکرم است، چنانکه دربارۀ سخن آن حضرت گفته اند: «پایین تر از سخن خداوند و بالاتر از گفتار همۀ مخلوقات است» (الحسینی الخطیب، ۱۳۹۵ق، ۴۳). زیرا علی(ع) به بیانی سخن گفته که سر شار از عصمت مطلق است. ما شیعیان معتقد به عصمت مولا علی(ع) هستیم و اعتقاد داریم به اینکه سخنی که از وحی و عصمت نشأت گرفته مصون از خطا واشتباه است و به همین جهت این متون از منابع غنی علوم انسانی و اسلامی به شمار می روند و لازم است که علوم مختلف اسلامی را از این منابع مهم و ارزشمند استخراج کرده و آن را در زندگی شخصی و اجتماعی خود بکار گیریم. یکی از مباحث مهم در نهج البلاغه، مبحث مدیریت است؛ که امام علی(ع) بطور کامل و جامع در نامه ۵۳ نهج البلاغه، معروف به عهد نامه مالک اشتر، این مبحث را شرح داده اند و اصول و مبانی ارزشمندی برای ادارۀ کارآمد جامعه ارائه داده اند. به همین دلیل محقق در این پژوهش تلاش نموده تا با بهره گرفتن از مطالب مندرج در عهد نامه مالک اشتر و با بهره گیری از سخنان و نامه های دیگر امام علی(ع)، مدیریت اسلامی را مدلسازی نماید و در این راه از روش نظریه زمینه ای و یا داده بنیاد برای مدلسازی و تدوین تئوری استفاده نموده است.

 

۲-۱- بیان مسأله

خداوند همزمان با هبوط حضرت آدم (ع) و حوا روی زمین،آدم (ع) را به پیامبری برگزید.یعنی با به وجودآمدن دو انسان، مدیریت و رهبری نیز به وجود آمده است.بنابراین هیچ امری در زندگی انسان برای پیشبرد اهداف او نمی تواند مهم تر ومؤثّرتر از مدیریت و رهبری باشد.انسان پس از پیمودن مسیرهای پرفراز و نشیب وطاقت فرسا، به اصول ومبانی مهم وارزشمندی در مدیریت دست یافته که نتیجه آن، دگرگونی چهرۀ جهان است.مدیریت دردنیای کنونی، به فنون ورموزی پیچیده واصولی پویا مجهز شده است.البته تحلیل دربارۀ مدیریت بحثی جدید نیست، بلکه از دغدغه های کهن بشر است و به یک ملت اختصاص ندارد.

واضح است که پیامبران الهی بهترین مدیران برای هدایت و پیشرفت انسانها هستند. و پیامبر بزرگ اسلام که خاتم پیامبران است، بهترین وکاملترین دین وآیین را برای انسانها به ارمغان آورده است. بعداز خاتم الانبیاء (ص) بهترین مفسّران و عاملان واقعی این آیین الهی، ائمّه (ع) می باشند. طبق اعتقادات شیعیان، ائمه (ع) دارای عصمت مطلق و علم لدنّی هستند.که صدها دلیل و برهان بر اثبات این ادعا وجود دارد. از جمله مهمترین این ادلّه، آیه ی تطهیر (سوره ی احزاب،آیه ی ۳۳)، آیه ی مباهله (سوره ی آل عمران، آیه ی۶۱) و حدیث ثقلین است که مورد توافق شیعیان واهل تسنّن می باشد. بنابراین با توجّه به عصمت ائمّه (ع)، در روایات واحادیث وارده از ایشان سخن بیهوده و گزافی وجود ندارد. منابع غنی وگرانبهایی از ائمّه (ع)در زمینه های مختلف علوم انسانی، پزشکی، نجوم، شیمی و… به دست ما رسیده است. بنابراین با وجود این منابع ارزشمند علمی، جای تأسّف است که مسلمانان به دنبال دستاوردهای علمی حاصل از تجربه و آزمون وخطای دیگر دانشمندان باشند؛ با اعتقاد به اینکه علوم وارده از ائمّه (ع)، بدون نقص است وبه طور حتم منشأ هدایت و رشد و کمال انسان ها را فراهم خواهد ساخت. در زمینه ی مدیرت ورهبری اسلامی نیز مطالب فراوانی در منابع غنی اسلامی اعم از قرآن کریم، نهج البلاغه و احادیث وارده از رسول اکرم (ص) وجود دارد. بنابراین ضروری است با وجود اهمّیت و ضرورت بحث مدیریت، محقّقان، این شاخه از علوم انسانی را از دیدگاه دین مبین اسلام بررسی کرده و آن را در قالب الگو و مدلی جامع برای استفاده ی همه ی انسان ها در بیاورند. قابل ذکر است که پس از رسول اکرم (ص)تنها خضرت علی (ع)توانسته اند حکومت اسلامی تشکیل دهند. وسایر ائمّه (ع) به دلیل حکومت ظالمانه و دوران خفقان خاندان بنی امیّه و بنی عبّاس ومهم تر از همه عدم مساعدت و همراهی مردم، نتوانستند حکومت اسلامی را برپا کنند. در حقیقت این مردم بودند که با عدم یاریشان از امام عصر از حکومت عادلانه ی ایشان بی نصیب ماندند. در دنیای اسلام، پس از رسول خدا، امام علی ترسیمی الهی از ادارۀ کارآمدجامعه ارائه کرده است. که گزیده ای از خطبه ها، نامه ها و کلمات کوتاه آن حضرت، در مجموعه ای به نام نهج البلاغه،  توسّط سیّد رضی در حدود هزار سال پیش گردآوری شده است.در بین مطالب این مجموعه ی نفیس و گرانبها، نامه ی پنجاه سوّم نهج البلاغه، معروف به عهد نامه ی مالک اشتر، مطالب غنی و ارزشمندی در زمینه ی مدیریت و رهبری اسلامی داراست. علاوه بر تأیید علماء و دانشمندان مبنی بر جامعیّت این نامه در زمینه ی علم مدیریت، حضرت علی (ع)نیز در پایان این نامه به مالک اشتر می فرمایند:

«به خطوطی از حکومت که در روش من مشاهده کرده ای اقتدا کن وبرای پیروی از این عهدنامه که با آن حجّت خود را بر تو تمام ساخته ام، تلاش وکوشش نما.»

که این فرموده ی حضرت خود بالاترین گواه ودلیل بر جامعیّت مطالب این نامه در زمینه ی مدیریت و رهبری اسلامی است. بنابراین در این پژوهش، محقّق بر آن است با الهام از آموزه های امام علی(ع) وبخصوص نامه آن حضرت به مالک اشتر، مسائل مربوط به رهبری ومدیریت اسلامی را گردآورده وبه تدوین الگوی مدیریت اسلامی بپردازد.

۳-۱- ضرورت تحقیق

ویژگی اجتماعی بودن از فطریات انسان است و تاریخ بشر وآثار باقیمانده از قرون واعصار گذشته بیانگر آن است که انسان همیشه در اجتماع و به صورت دسته جمعی زندگی می کرده است؛ وهمین زندگی اجتماعی ملازم وجود قدرتی نظم آفرین وقوانینی موردپیروی همگان است، زیرا جز در بستر امنیت و نظم اجتماعی و قانون، رشد و بالندگی و پیشرفت و سیر به سوی کمال معنی نمی یابد (بهارستان،۱۳۸۴،۱۱).

خداوند همراه با خلقت حضرت آدم و حوا در روی زمین، آدم(ع) را به پیامبری برگزید تا با فرامین و قوانین الهی انسانها را هدایت نماید. بعبارتی همراه با خلقت اولین انسان، مدیریت و رهبری نیز به وجود آمده است.می دانیم که پیامبران الهی بهترین مدیران برای هدایت و پیشرفت بشر هستند. و پیامبر بزرگ اسلام که خاتم پیامبران است، کاملترین دین وآیین را برای ما انسانها به ارمغان آورده است. بعد از رسول اکرم(ص) بهترین مفسّران و عاملان واقعی این آیین الهی ائمّه ی معصومین(ع) می باشند. در بین ائمّه (ع) تنها حضرت علی(ع) توانسته اند حکومت اسلامی را بر پا کنند. که در طول پنج سال حکومت عادلانه ی ایشان، احادیث و روایات فراوانی از آن حضرت به دست ما رسیده است. کتاب نهج البلاغه مجموعه ای گرانبها از خطبه ها، نامه ها، و کلمات قصار حضرت علی(ع) است که توسّط سیّد شریف رضی در حدود هزار سال پیش گردآوری شده است. نامه ی پنجاه و سوّم از نهج البلاغه معروف به عهد نامۀ مالک اشتر،مطالب جامع و کاملی در باب مدیریت و رهبری اسلامی داراست. این نامه را حضرت علی(ع) به هنگام اعزام مالک بن حارث اشتر به سوی مصر، برای زمامداری و برپایی حکومت اسلامی نوشته اند.در خصوص ضرورت مدیریت و مخصوصاً مدیریت صالحان مطالب ارزشمندی از آن حضرت به دست ما رسیده است، که گزیده ای ازسخنان ایشان در اینجا ذکر می شود:

سخن امیرمؤمنین علی (ع) دربارۀ شعار «لاحُکمَ الّا لِلّه» (حکم و داوری جز برای خدانیست) که از جانب مقدس مَآبان بی بصیرت مطرح شده مبیّن دیدگاه امام در ضرورت حکومت ومدیریت است. شریف رضی آورده است که چون حضرت سخن خوارج را شنیدکه می گفتند «لاحکم الّا لله » فرمود: «سخنی است حق که بدان باطلی را خواهند. آری حکم جزاز آن خدانیست، لیکن اینان می گویند. فرمانروایی و حکومت، جز برای خدا روانیست؛ درحالی که مردم را دولتی و حاکمی باید، نیکوکار یا تبهکار، تا در حکومت او انسان با ایمان کار خویش کند، وانسان کافر بهرۀ خود برد، تا آن گاه که وعدۀ حق سر رسد ومدت هر دو در رسد»( نهج البلاغه، ترجمه شهیدی،کلام ۴۰).

خوارج با نفی حکم غیرخدا، فرمانروایی و حکومت را برای غیرخدا نفی کردند، بدین معنی که وقتی غیرخدا را هیچ فرمانی نباشد، دولت و حکومت غیرخدا نیز منتفی است و این امر چیزی جزعدم امنیت و فقدان نظم اجتماعی و بی قانونی را در پی نخواهد داشت. مولاعلی (ع) حکومت و مدیریت را در همه ی مراتبش حق شایستگان می داند و به صراحت بیان می فرماید که زمامداری و ادارۀ امور مردمان باید برعهدۀ کسانی باشد که شایستگی های لازم را داشته باشند و تا کسی از ویژگی ها وشروط لازم که اهلیت حکومت ومدیریت را فراهم می نماید، برخوردار نباشد، حق حکومت نمی یابد، و اگر کسانی بدون صلاحیت های لازم در مصدر امور قرار گیرند جز تباهگری به بار نخواهند آورد. چنان که حضرت در ابتدای خطبه ای که در رحبَۀ کوفه در میان خواص اصحاب خود ایراد کرده است حق ولایت و حکومت را براساس خصوصیاتی که می داند از آن خود می داند (جعفری،۱۳۷۲، ۱۳۵). ایشان در این خطبه فرموده اند: «آری به خدا سوگند فلانی، جامه ی خلافت را بدون اینکه اندامش برای آن متناسب باشد، در برکرد،با آن که به خوبی می دانست که موقعیت من نسبت به خلافت، موقعیت قطب است نسبت به آسیاب چشمه های فضایل و معارف، سرشار و سیل آسا از دامنه کوه وجود من فرو می ریزد و پرندۀ ] همّت های بلند[ به قلّۀ شامخ من نرسد» (نهج البلاغه،ترجمۀ شهیدی،خطبه۳). هم چنین امام در کلام ۱۳۱ نهج البلاغه در خصوص شروط زمامداری در حکومت اسلامی می فرمایند: شما خوب می دانید که نه جایز است که بخیل برناموس وجان و غنیمت ها واحکام مسلمانان ولایت یابد و امامت آنان را عهده دار شود تا درمال های آنان حریص گردد؛ و نه نادان تا به نادانی خویش مسلمانان را به گمراهی برد؛ ونه ستمکار تا به ستم، عطای آنان را بِبُرَد؛ و نه حیف و میل کنندی اموال، تا به مردمی ببخشد و مردمی را محروم سازد؛ و نه آن که به خاطر حکم کردن رشوه ستاند تاحقوق راپایمال کند، و آن را چنان چه باید نرساند؛ و نه آن که سنّت را ضایع سازد، و امت را به هلاکت دراندازد (نهج البلاغه، ترجمۀ شهیدی، کلام۱۳۱).

بنابراین ضروری است بیانات سرشار از عصمت مولایمان امیرالمؤمنین (ع) را در خصوص مدیریت و حکومت اسلامی استخراج کرده و همه ی ابعاد و جوانب آن در قالب الگو و مدلی بیان گردد تا برای استفاده همه مدیران و زمامداران جامعه اسلامی قابل استفاده باشد.

 

 ۴-۱- هدف اصلی تحقیق

هدف اصلی این پژوهش تدوین مدلی که برای مدیریت اسلامی بر اساس عهدنامه مالک اشتر است.

۵-۱- سؤالات تحقیق

انگیزه هر تحقیق پرسش هایی است درباره موضوع تحقیق که به صورت سؤال اصلی و سؤالات فرعی مطرح می گردد.

 

سؤال اصلی

مدل مدیریت اسلامی بر اساس عهدنامه مالک اشتر چگونه است؟

 

سؤالات فرعی

۱-خصوصیات یک مدیراسلامی چیست؟

۲-پدیده ی محوری مدیریت اسلامی چه نام دارد؟

۳-مدیر اسلامی چه وظایفی دارد؟

۴- زمینه های لازم برای شکل گیری مدیریت اسلامی کدامند؟

۵- مدیریت اسلامی چه اهدافی را دنبال می کند؟

۶- عوامل زمیته ای تأثیرگذار بر مدیریت اسلامی کدامند؟

۷-عوامل واسطه ای تأثیرگذار بر مدیریت اسلامی کدامند؟

 

 

 

فصل دوم

مبانی نظری

 

 

 

 

 

 

۱-۲- اندیشمندان مدیریت اسلامی

شناخت‌ هر موضوعی‌، مستلزم‌ تحقیق‌ درباره‌ آن‌ است‌. تحقیق‌ درباره‌ مؤلفان‌ مدیریت‌ در اسلام‌، موضوعی‌ بکر وبسیار ضروری‌ است‌. تاکنون‌ گرچه‌ عالمان‌ دینی‌ و اندیشمندان‌ اسلامی‌ فراوانی‌ در طی‌ ۱۴۰۰ سال‌ درزمینه‌های‌ فقهی‌، رساله‌ها و فتواهای‌ متعددی‌ از خود جای‌ گذاشته‌اند در این‌ میان‌، کمتر به‌نظام‌ اداری‌ و حکومتی‌ اسلام‌ پرداخته‌اند. در این‌ فصل به شرح ‌حال‌ چند ‌تن‌ از نویسندگان‌ و متفکرانی‌ اشاره‌ می‌شود که ‌به‌ فکر پیاده‌ کردن‌ اصول‌ عملی‌ حکومت‌ در اسلام‌ بوده‌، و در این‌ حوزه‌ آثار علمی‌ از خود به‌‌جای‌ گذشته‌اند. آنچه‌ به‌ طور خلاصه‌ در صفحات بعد ذکر می شود نام‌ و دستاورد تعدادی از متفکران ‌برجسته‌ و مهم‌ در عرصه‌ اندیشه‌ مدیریت‌ اسلامی‌ است‌ که‌ از آنها نه‌ تنها در جهان‌ اسلام‌، بلکه‌ در عالم‌ غرب‌ نیز سخن‌ به‌ میان‌ می‌آید و آنان‌ نیز از اندیشه‌ سیاسی‌ این‌ متفکران‌ درمراکز علمی‌ خود بهره‌ می‌برند.

قبل‌ از توضیح‌ درباره‌ کسانی‌ که‌ نظریه‌پرداز حکومت‌ اسلامی‌ از آغاز تاکنون‌ بوده‌اند، لازم‌ است‌ به منابع‌ مورد استفاده‌ آنها بطور مختصر اشاره‌ شود.

 

۲-۲- منابع‌ تحقیق‌ در مدیریت‌ اسلامی‌

از یک‌ دیدگاه‌، می‌توان‌ منابع‌ را به‌ دو بخش‌ تقسیم‌ کرد: الف‌ – منابع‌ دست‌ اول‌، شامل‌ قرآن‌، سیره‌ (سنت‌)، عقل‌ و اجماع‌.

ب‌ ـ منابع‌ دست‌ دوم‌، شامل‌ منابع‌ اسلامی‌ برگرفته‌ از منابع‌ دست‌ اول‌ و منابع‌ تطبیقی ‌و سایر منابع‌.
«اسلام‌، دینی‌ کامل‌ است‌ که‌ تقریباً برای‌ تمام‌ فعالیتهای‌ بشری‌ اعم‌ از فردی‌ یا جمعی‌، قوانینی‌ را در خود دارد. اسلام‌ قوانین‌ کاملی‌ را برای‌ اداره‌ حکومت‌، دولت‌، جنگ‌ وتعیین‌ حدود ارائه‌ کرده‌ است‌. هیچ‌ عرصه‌ای‌ از فعالیت‌ فردی‌ و اجتماعی ‌وجود ندارد که‌ در پوشش‌ حقوق‌ اسلامی‌ قرار نگرفته‌ باشد. باور بر این‌ است‌ که‌ چنین‌ دین‌ کاملی‌، مستعد ارائه‌ پاسخ های‌ جدید به‌ مسائل‌ امروزین‌ جوامعی‌ است‌ که‌ در جست‌وجوی‌ توسعه‌ و نوسازی‌ هستند.

در این فصل سعی شده مجموعه ی کامل و مفیدی از نظریه های مدیریت اسلامی گردآوری شود. همچنین تعدادی از نظریه های مدیریت به دلیل مقایسه و تشابه آن ها با مدل نهایی در این فصل ذکر شده است. قبل از ارائه نظریه های مدیریت اسلامی لازم است بعضی از واژه های مهم و کلیدی این پژوهش شرح داده شود.

 ۳-۲- تعاریف مدیریت

۱-مدیریت فرایندی است که بوسیلۀ آن کوشش های فردی و گروهی برای رسیدن به اهداف مشترک با هم هماهنگ می شوند (صادق پور ومقدس، ۱۳۷۰، ۵۰).

۲-هنر ادارۀ مجموعه امکانات و استعدادهای مادی ومعنوی در یک سازمان را، براساس آگاهی های مناسب، بخاطر بهتررسیدن به هدف را مدیریت گویند (تقوی دامغانی،۱۳۶۸،۱۸).

۳-مدیرت فرایند بکارگیری مؤثر وکارآمد منابع مادی وانسانی دربرنامه ریزی، سازماندهی، بسیج منابع و امکانات، هدایت وکنترل است که براساس نظام ارزشی مورد قبول وبرای رسیدن به اهداف سازمانی صورت می گیرد ( صفرزاده، ۱۳۸۵، ۴).

هر سازمان اجتماعی که توسط افراد انسانی اداره می شود، باید یک دسته وظایف مدیریتی را انجام دهند، که به این وظایف مدیریتی گاهی اوقات عناصر یا اصول سازمانی نیز گفته می شود. این وظایف عبارتنداز:

۱-برنامه ریزی: عبارتست از پیش بینی وتدوین برنامه ها واقدامات لازم که اجرای صحیح دیگر وظایف مدیریت(سازماندهی،هدایت، کنترل وبسیج منابع) به برنامه ریزی بستگی دارد.

۲-سازماندهی: سازماندهی عبارتست از شناسایی و گروهبندی فعالیت ها، تعیین اختیار ومسئولیت های شاغلین، تعیین مراتب سطوح و ایجاد هماهنگی بین وظایف و فعالیت ها.

۳-هدایت: ارتباط وتعامل مناسب بین رهبر و پیرو، مدیران و زیردستان در سازمان در جهت انجام فعالیت های برنامه ریزی شده که موجب کسب اهداف تعیین شده و بقای تعادل و رشد سازمانی می گردد.

۴-کنترل: سنجش عملکردها براساس برنامه ها از وظایف مهم همه مدیران است که با انجام این وظیفه از انحرافات برنامه ها جلوگیری می شود و اقدامات اصلاحی در راستای برنامه ها نیز انجام خواهدشد.(سید جوادین، ۱۳۸۳، ۱۴).

 

۴-۲- مهمترین اهداف مدیریت عبارتنداز:

۱-تحقق اهداف سازمان

۲-تسهیل، تسریع و بهبود جریان سازمان

۳-افزایش کارآیی سازمان؛ یعنی انجام دادن صحیح کار به منظور افزایش بازده (راندمان) وبالارفتن نسبت ستاده مورد انتظار به داده واقعی.

۴-افزایش اثربخشی سازمان؛ یعنی انجام دادن کار صحیح به منظور افزایش کارآمدی ونیل به هدف های سازمان.

۵-افزایش رشدسازمانی؛ یعنی افزایش درصدی و کمی سالانۀ کالا، خدمات وتولید.

۶-توسعه پایدارسازمان؛ یعنی شکوفایی مداوم وپیوسته واستفادۀ مطلوب و متعادل از تمام امکانات ومنابع سازمان.

۷-افزایش بهره وری سازمانی؛ یعنی استفادۀ مطلوب از عوامل تولیدجهت افزایش کارآیی، تولید و محصول.

۸-استفاده صحیح از عوامل تولید؛ یعنی سرمایه، نیروی انسانی، منابع طبیعی، مدیریت وآموزش.

۹-ایجاد وحدت و هماهنگی در فعالیت ها و هدف ها.

۱۰-بوجود آوردن احساس مسئولیت مشترک در افراد سازمان. (بهارستان، ۱۳۸۴، ۱۷).

 

۵-۲- مفاهیم مدیریت ورهبری اسلامی

-رهبری و مدیریت در اسلام مترادف است با ارشاد و رشد یاهدایت و رشد. قدرت رهبری همان قدرت بر هدایت و ارشاد است و قدرت مدیریت همان است که در فقه اسلامی رشد نامیده شده است (مطهری، ۱۳۶۴، ۲۰۹).

-رهبری عبارتست از هنر برانگیختن وقدرت نفوذ برپیروان به گونه ای که با میل و رغبت جهت نیل به هدف های سازمان، تلاش نمایند (بهارستان،۱۳۸۴،۱۵ ).

-امامت و رهبری الهی در اسلام یعنی پیشوایی و ریاست امور دین و دنیا از سوی کسی که دارای شرایطی از قبیل عصمت، ولایت معنوی و مرجعیت دینی است وچون جانشین پیغمبراست، باید از راه پیغمبر شناسانده شود (تنصیص)؛ تا به هدایت ورهبری جامعه در اجرای احکام و قوانین کلی شریعت و اخلاق و حفظ مواریث معنوی اسلام بر پایه اصول دین بپردازد (مطهری، ۱۳۶۴، ۱۵).

– مدیریت در اسلام (که رهبری حالتی خاص از آن است)، براساس طرح و برنامه ای سازگار با مبانی اسلام و به سوی اهداف اسلام پسند است که در رأس همۀ آنها، قرب الهی قرار دارد و در این راستا، وسیله وکیفیت برخورد با افراد نیز باید مطابق موازین اسلامی باشد (مصباح یزدی، ۱۳۹۱، ۱۵).

-مدیریت اسلامی عبارتست از تنظیم روابط افراد(در ابعادرابطه باخود، خلق وخالق) و هماهنگی نیروها به عنوان تکلیف ومسئولیتی الهی در خدمت آزادسازی انسان از قید و بندهای غیرالهی به منظور رشد و شکوفایی استعدادهای اوجهت نیل به هدف های ارزشمندسازمان که به قرب الهی می پیوندد (بهارستان، ۱۳۸۴، ۱۵).

-مدیریت اسلامی شیوه ی بکارگیری منابع انسانی و امکانات مادی، برگرفته از آموزه های اسلامی برای نیل به اهداف متأثر از نظام ارزشی اسلام است (پیروز ودیگران،۱۳۸۴، ۱۱).

 

 ۶-۲- اهداف مدیریت اسلامی

۱-برقراری عدالت اجتماعی و اقامه قسط و عدل در سازمان

۲-احقاق حق افراد سازمان

۳-ظلم ستیری و کفرستیزی

۴-تعلیم وآگاهی بخشیدن به افراد سازمان و تربیت معنوی و احیای ارزش های اخلاقی

۵-ایجاد فرصت و فراهم ساختن زمینه برای رشد، تعالی، کمال شایسته و توفیق قرب الهی در افراد سازمان.

۶-فراهم ساختن فرصت و امکان به فعل درآمدن توانایی های بالقوۀ افراد و بروز قوۀ خلاقیت، سازندگی و ابتکار در افراد سازمان و بعبارت کوتاه، احیای فطرت پاک افراد و کنترل هوای نفس.

۷-هدایت، حمایت، تقویت، یاری و مساعدت به افراد سازمان به جای تفتیش، بازرسی و انتقاد جویی.

۸-فراهم ساختن زمینه های مشورت، تبادل نظر، هم اندیشی، تعاطی افکار و تعامل بین افراد سازمان.

۹-برقراری روحیه برابری و برادری و برقراری روابط انسانی در افراد سازمان.

۱۰-حل مشکلات، فردی، سازمانی و اجتماعی

۱۱-تأمین مصالح مادی و معنوی افراد و سازمان

۱۲-انجام وظیفه بعنوان عبادت و عمل صالح

۱۳-اتخاذ تصمیمات عاقلانه، منصفانه و حکیمانه

۱۴-ازدیاد تألیف قلوب و تقویت اخوت اسلامی

۱۵-رسیدن به فلاح و رستگاری به عنوان هدف نهایی مدیریت اسلامی(بهارستان،۱۳۸۴،۱۷).

قیمت ۳۷۰۰۰ تومان

[add_to_cart id=158016]

—-

پشتیبانی سایت :       

*